تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‎نین اثرلری - 2
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

موضوع : ملا محمد فضولی‎نین اثرلری, | بازدید : 699

3. تورکجه اثرلر

فضولی، تورک دیلینی اؤزونون «اصل سلیقه‎»سی ساییر. آدلاری بیزه معلوم اولان تورکجه اثرلری آشاغیداکیلاردیر:

3-1. قیرخ حدیث

«قیرخ حدیث» موضوعونون تورکجه ادبیات تاریخینه نه زماندان وارد اولماسینی حله‎لیک بیلمیریک. الیمیزه یئتیشن ایلک «قیرخ حدیث» منثور ترجمه‎سی 8- نجی عصرده یاشایان «ضریر ارزنة الرّومی» ـیه منسوبدور. ان مهم منظوم قیرخ حدیثلردن بیری ایسه، فضولی‎نین اثریدیر.

فضولی، اثرینی بیر منثور مقدمه ایله باشلاییر. بورادا دئییر که قیرخ حدیثین عموم فیضی اوچون اونو تورکجه‎یه چئویرمیشدیر. بودا گؤستریر که تورکجه او زمان عمومی خلق دیلی اولموشدور.

او، هر بیر حدیثی ایکی بیتلیک بیر قطعه اولاراق چئویریبدیر. فضولی‎دن قاباق بیر چوخ تورک و فارس شاعرلری او جمله‎دن نوایی و جامی‎ده قیرخ حدیث ترجمه ائتمیشلر. فضولی‎نین ترجمه‎سی اونلارین قارشیسیندا هم دیلین ساده‎لیگی و همده ترجمه‎نین دقیقلیگی باخیمیدان اؤنم داشیییر.

بو اثری، ایراندا بیر مقدمه ایله 1370- نجی ایلده «بنیاد بعثت» طرفیندن نشر ائتدیره‎بیلدیم.[1]

3-2. بنگ و باده

بو مثنوی‎ 450 بیتدیر. بورادا فضولی بیر تمثیلی حکایت گتیریب افیون ایله شرابی مقایسه ائدیر.

کتاب تحمیدیه، نعت و حضرت علی‎نین مدحی ایله باشلیر. سونرا شاه اسماعیل اوچون یازیلمیش بیر مدحیه گلیر. اؤنجه شرابین وصفی گئدیر. شراب بیر گنجدیر. بو گنج بیر مجلسده کئفله‎نیب اؤزونو اؤگنده، ساقی بنگدن خبر وئریر که اودا اؤزونو اؤگورموش. باده، بنگ اوچون بیر ائلچی یوللاییر، ائلچی باده‎یه خیانت ائدیر. باده بنگه ساری قوشون چکیر، و ماجرانین سونوندا بنگه غلبه ائدیر. بعضی تدقیقاتچیلار دئمیشلر که فضولی‎نین باده‎دن قصدی شاه اسماعیل و بنگدن قصدی سلطان بایزیددیر.

«بنگ و باده» مثنویسی اصلینده بیر تمثیلی و طنزی حکایه‌دیر. بورادا «سیچان و پیشیک» ، کیمی آدلیم طنزی اثرده گؤرونن گوجلو و کسگین گولوش واردیر. او، اورتا عصرلرده سارایلارا حاکم عیبه‌جرلیکلر، ساتقینلیقلار و ساواش آختارما اخلاقینی استهزا ائدیر.

اثرده هم باده و همده بنگ غرور و خودبینلیگه دچار اولموشلار و هر زمان اؤزلرینی اؤیورلر. باده دئییر:

پادشاهلاری ایسته‌سم آسان،

قیلارام بیر گوا ایلن یکسان.

منم اول شهریار هفت اقلیم،

کی منه شاهلار قیلیر تعظیم.

 

بنگ ایسه دئییر:

شیخلر ائیله‌ر احترام منه،

باشلاری اوزره‌دیر مقام منه.

فلک انجم ـ ون مهندسی‌یم،

جمله علم اهلی‌نین مدرّسی‌یم.

کنج هر مدرسه مقامیمدیر،

فرقه‌ی اهل علم راهیمدیر.

منه عارفلرین ارادتی وار،

عارف اولدور کی ساخلایا اسرار.

 

«مثنوی‌ده فضولی بنگ ـه داها آرتیق رغبتلی گؤرونور. باش وئرمیش حادثه‌لرده اونو آز گناهکار ساییر. بونونلا برابر، اورتا عصرلرین ایکی تکبّرلو حکمداری کیمی، اونلارین یاخین و اوخشار کیفیت‌لرینی‌ده گؤستریر.»[2]

مثنویده اساس گولونج و استهزا و تنقید ائدیلن صفتلر: تکبّرلوک، خودبین‌لیک و ساتقینلیقدیر. باشقا طرفدن، فضولی بنگین و شرابین ضررلی اولماسینا دا صراحتله اشاره ائدیر. وئریلن حکایه‌لرین بیرینده بنگ مصرف ائده‌ن بیر آدام، اؤزونو یئره چیرپیب، محو ائدیر و شراب ایچن بیر باشقاسی، دینیندن دؤنور.

 

«بنگ و باده»[3] مثنوی‎سی بئله باشلاییر:

ای وئرن بزم کائناتا نسق،

بوراخان جام عشقه نشئه‎ی حق.

عشق میخانه‌سین قیلان معمور،

سونان آندان جهانا جام غرور.

کیم ائده اول غرور جامینی نوش،

اهل نطق اولا واله و مدهوش.

 

فضولی اثرین شاه اسماعیل ختایی‌یه تقدیم ائدیبدیر. شاه اسماعیلین وصفینده دئییر:

مِی کیمی خلقه فیضی نشئه رسان،

نشئه تک حُکمو ائل باشیندا روان.

اول کی جام مِی اولالی بنیاد،

قدح آنداندیر اول قدحدن شاد.

دُورو بیر بزمدیر بهشت آیین،

جام زرین، صراحی هم زرین.

مجلس افروز بزمگاه خلیل،

جمِ ایام، شاه اسماعیل.

 

«بنگ و باده» مثنویسی‌نین الده ائدیلن الیازمالارینی قارشیلاشدیراراق، علمی- تنقیدی متنینی حاضرلاییب، 1389 ـنجو ایلده تبریزده نشر ائتدیردیک.[4]

3-3. لیلی و مجنون

«لیلی و مجنون»[5] مثنوی‎سی فضولی‎نین شاه اثری دیر. «لیلی و مجنون» ماجرالارینین کؤکو سومر تورکجه‎سی ایله پالچیق لوحه‎لرده ثبت اولان بیر افسانه‎دن قایناقلانیر. بو افسانه عربستان یاریم آداسینا یاییلمیش و عربلرین دیلینه دوشموشدور. هجری 1- نجی عصرده ایسه عامری قبیله‎سیندن اولان قیس بن ملوحون اؤز عمی قیزی لیلی بنت مهدی بنت سعد اوچون قوشدوغو شعرلر ایله قاریشمیش‎دیر. بو جریاندا، اصل ماجرا قالمیش ولاکن آدلار دگیشدیریلمیشدیر. عرب شاعرلری ایسه قیسین شعرلرینی توپلاییب بیر نئچه «دیوان مجنون و لیلی» یاراتمیشلار.

اسلامی ادبیات تاریخینده ایسه، ایلک دفعه آذربایجان شاعری نظامی گنجوی بو ماجرالاری تایسیز بیر اوستادلیق و مهارت ایله فارس دیلینده ایشله‎میش و دنیا شهرتلی عاشقانه بیر منظومه یاراتمیشدیر. سونرا امیر خسرو دهلوی ماجرالاری بیر آز گئنیشلتمیش و اوزاتمیشدیر. اوندان سونرا ایسه عبدالرحمن جامی عرب روایتلرینه داها چوخ اوستونلوک وئره‎رک، ماجرالاری آز - چوخ دگیشمیشدیر.

تورکجه‎میزده ایسه فضولی، افسانه‎نین ماهیتی‎نی دُنیوی عشقدن چیخارتمیش و درین بیر عارفانه منظومه یاراتمیشدیر و اصلینده اؤز نبوغ و دوهاسی‎نین محصولو کیمی مِیدانا چیخارمیشدیر.

بو ناغیل تورکجه یازان شاعرلر آراسیندان، امیر علیشیر نوایی، سلطان چمن، شاهدی، حمدالله حمدی، احمد رضوان، سودابی، حقیری و باشقا بیر چوخ شاعرلر طرفیندن‎ده یازیلمیشدیر. مرحوم محمد علی تربیت دئییر کی یالنیز اونونجو عصرده اون شاعر تورکجه «لیلی و مجنون» یازمیشلار و لاکن هئچ بیریسی نشر ائدیلمه‎میشدیر.[6] فارسجادا یازان شاعرلر چوخ اولموشلار. ولاکن هئچ بیریسی‎نین اثری فضولی‎نین یاراتدیغی «لیلی و مجنون» قده‎ر شان - شهرت قازانا بیلمه‎میشدیر. بو مثنوی‎دن ایندیه کیمی 1800 ثبت اولموش الیازما علم عالمینه تانینمیشدیر کی دنیادا تایسیزدیر. اونون اساسیندا بیر چوخ اؤلکه‎لرده سینما فیلملری، صحنه اثرلری، سمفونیالار، اوپرالار و تصنیفلر یارانمیشدیر. اثر ایلک دفعه 1264 هـ. ایلینده تبریز شهرینده چاپ اولموشدور. اوندان سونرا یوزلر کره دنیانین مختلف یئرلرینده چاپ اولونموش و درس کتابلارینا سالینمیشدیر. اثری نشر ائتمک اوچون‎ده بیر چوخ بیلگینلریمیز، امک صرف ائتمیشلر.

اثرین مقدمه‎سینده فضولی دئییر:

اول دُوره‎ده‎یم کی نظم اولوب خوار،

اشعار اولوب کساد بازار.

اول رتبه‎ده قدر نظم‎دیر دون،

کیم کُفر اوخونور کلام موزون.

... مین رشته‎یه طُرفه لعل چکسم،

مین روضه‎یه نازنین گول اکسم،

قیلماز آنا هیچ کیم نظاره،

دئرلر گوله خار، لعله خاره.

... دُوران ایستر کی خوار اولا نظم،

بی عزت و اعتبار اولا نظم.

هر سؤز کی گلیر ظهورا مندن،

مین طعنه بولور هر انجمندن.

... من منتظرم وئرم رواجین،

بیمار ایسه ائیله‎یم علاجین.

تعمیر خرابا طالبم من،

ان شاءالله که غالبم من ...

بئله‌لیکله ادعا ائتدیگی کیمی‎ده، باشقا اثرلری تک، بورادادا بیرینجی درجه‎لی و تایسیز اثر یارادا بیلیر.

من، «لیلی و مجنون» مثنویسی‌نین الده اولان الیازمالاری و چاپی متنلرینی قارشیلاشدیریب، علمی – تنقیدی متن حاضرلاییب، 1390 ـنجی ایلده نشر ائتدیردیم.[7]

3-4. صحبة الاثمار

فضولی‎یه منسوب اولان بو اثر، 200 بیت‌لیک بیر مثنوی‎دیر. موضوعو، مِیوه‎لرین دیلیجه صحبت و مباحثه‎دیر. اوّل بیر باغ تصویر ائدیلیر، سونرا، میوه‎لر، بیری - بیرلریله دانیشیرلار. آلچا، آلی، گیلاس، شفتالی، آلما، آرمود، زردالی، اوزوم، هئیوا، پُرتقال، ترنج، نار، خُرما، بادام، لیمو، عنّاب، قارپیز و قوهون مباحثه ائدیرلر. هر بیریسی اؤز خاصیت و فضیلتلرین ساییر و گاهدا اؤزلرینی بوش یئره اؤیورلر. اورا

شاعر، مِیوه‎لرین دیلیله انسانلارین حالینی بیان ائدیر و دئمک ایسته‎ییرکی انسانلار اؤزلرین اؤیمک و باشقالارینی تاپداماق، گیجیک، کینه، پیس داورانیش و پیسلیک ائتمک ایله دنیانی و یاشاییشی دؤزولمز حالا گتیریرلر. بو اثری «عباس مذنب» ـه ده منسوب ائدنلر واردیر. همین اثری من یئنی‌دن ایشله‌ییب نشر ائتمیشم.[8]

3-5. حدیقة السّعدا

حدیقة السّعدا اون دفعه‎دن چوخ داش باسماسی طریقی ایله تبریزده نشر اولموشدور. یاخین ایللرده ایسه شاعریمیز «ساوالان» تخلّصلو حسن مجیدزاده همتّی ایله علمی شکلده چاپ ائدیلدی.[9] بو اثرین موضوعو کربلا ماجراسیدیر. بو اثر ایکی بیت شعر ایله باشلاییر:

یارب ره عشقینده بنی شیدا قیل،

احکام عباداتی بنه اجرا قیل.

نظّاره‎ی صُنعونده گؤزوم بینا قیل،

اوصاف جبینینده دیلیم گویا قیل.

 

دیباچه‎نین نثری گؤزل سجعلر ایله دولودور. فضولی، دیباچه‎نین سونوندا، کتابین بابلارینین عنوانلارینی گتیریر. 6 ـنجی بابدان کربلا ماجرالارینا وارد اولور و ایگیرمیه یاخین فرعی حکایه‎لر و نظم و نثر یولیله ان جان یاخیجی مرثیه پارچالاری یارادیر.

بو کتاب، سونرالار آذربایجان مرثیه ادبیاتیندا دخیل، قمری، صافی، صراف، راجی، یحیوی و باشقالارینا یارادیجی اؤرنک اولموشدور.[10]

3-6. شاه و گدا

ایلک دفعه صادقی کتابدار «مجمع الخواص» اثرینده فضولی‎نین بو اثریندن خبر وئرمیشدیر. پطروگرادین «آسیا موزه‎سی»ـنده ساخلانیلان «کلیات فضولی» یه داخل ائدیلمیشدیر و تورکیه‎ده‎ده بعضی الیازما نسخه‎لرینی گؤرنلر اولموشلار. ولاکن حله ایندیه کیمی نشر ائدیلمه‎میشدیر. داکا اونیورسیته‎سی اوستادی علی گنجه‎لی‎نین دئدیگینه گؤره تبریزده‎ده حاج محمد آقا نخجوانی‎نین کتابخاناسیندا بیر الیازما نسخه‎سی ساخلانیلیرمیش، لاکن من، حله‎لیک بیر نئچه کره باش وورودا، نسخه‎نی تاپا بیلمه‎دیم.

3-7. جمجمه نامه

«حضرت عیسی (ع) و کسیک باش» حکایه‎سی موضوعونو احتوا ائدن بو اثردن ایلک کره 1639-1633 ایللری آراسیندا ایرانا گلن «اولئاریوس»، اؤز سفرنامه‎سینده آد آپارمیشدیر. او دئییر کی دربند شهری یانیندا «جمجمه» آدلی مزارستانی زیارت ائتمیش و تورک شاعری فضولی‎نین «جمجمه نامه» قوشدوغوندان خبر توتموشدو. لاکن بو اثر، ایندیه کیمی تاپیلمامیشدیر. گله‎جگی گؤزله‎مه‎لییک.

3-8. معمّالار

بیرینجی دفعه مرحوم حمید آراسلی فضولی‎دن 40 تورکجه معما تاپیب نشر ائتمیشدیر. ظنّیمجه کلاسیک قایناقلار، او جمله‎دن «کشف الظنون» دا ذکر اولونان «رساله‎ی معما»، ایکی دیلده تورکجه و فارسجا یازیلمیش ایمیش. همین رباعیلری بیر دفعه کورکچو اوغلو استانبولدا نشر ائدیبدیر.

3-9. مکتوبات (منشآت)

فضولی‎نین تورکجه‎میزین بزه‎کلی نثر نمونه‎لریندن اولان مکتوبلاری، بیر نئچه الیازمادا، «منشآت» کیمی توپلانمیشدیر. بو مکتوبلار آراسیندان حله‎لیک بئشی علم عالمینه معلوم اولموشدور. بونلار هم دیل اسلوبو باخیمیندان، همده شاعرین حیاتی‎نین زاویه‎لرینی اینجه‎لمک و دُورون سیاسی - اجتماعی دورومونو بیلمک اوچون اهمیت داشیییر.

شاعرین تورکجه مکتوباتی آراسیندان دؤردو مستقل کتاب حالیندا نشر اولموشدور[11] بئشینجی‎سینی خانم حسیبه مازی اوغلو 1948- نجی ایلده نشر ائتدیرمیشدیر. بو مکتوبلار، عصری‎نین حاکملری نشانجی پاشا، احمد بیگ، ایاس پاشا، قاضی علاءالدین و شاهزاده بایزیده منشیانه و بزه‎کلی نثر ایله یازیلان مکتوبلاردیر. بیرینجی مکتوب ان گؤزل نثر نمونه‎لریندن بیریسی ساییلیر و «شکایت نامه» آدلانیر.

3-10. دیوان اشعار ترکی

مولانا حکیم ملا محمد فضولی‎نین ان مهم اثری «دیوان اشعار ترکی» دیر کی گله‎جک بؤلوملرده بو حاقدا دانیشاجاییق.

نتیجه: فضولی‌نین ایکی عربجه، ئیلدی فارسجا و اون تورکجه اثری. نشر اولموشدور. بو اثرلر، هم لفظ و هم معنا باخیمیمیندان اسلام عالمینده یارانان مذهبی، عرفانی، فلسفی و ادبی ماهیت داشییان تایسیز اثرلر اولموشلار و ایندیه قده‌ر ادبیات عالمینده الینه قلم آلان هر کس اونا نظیره‌ل یازماغا جان آتمیشلار.

 



[1] فضولی، محمد. قیرخ حدیث، مقدمه و تنظیم: دکتر ح. م.صدیق، بنیاد بعثت، 1370، تهران.

[2] یوسفلی، خلیل. قدیم و اورتا عصرلر آذربایجان ادبیاتی، باکی، 1982، ص251.

[3] فضولی، ملامحمد. بنگ و باده، تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تهران، تکدرخت، 1389.

[4] فضولی، ملامحمد. بنگ و باده، مقدمه و تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تبریز، یاران، 1390.

[5] فضولی، ملامحمد. لیلی و مجنون، تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تبریز، اختر، 1389.

[6] تربیت، محمد علی. مقالات تربیت، به کوشش ح.م.صدیق، انتشارات دنیای کتاب، تهران، 1353، ص 119.

[7] فضولی، محمد. لیلی و مجنون، مقدمه و تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تبریز، اختر، 1390.

[8] فضولی، محمد. صحبت الاثمار، مقدمه و تصحیح دکتر ح. م. صدیق، تهران، تکدرخت، 1390.

[9] فضولی، ملا محمد. حدیقة السّعدا (خوشبختلر باغی)، حاضیرلایان: حسن مجید زاده ساوالان، عموم دُنیا اهل بیت جمعیتی، قم شهری، 1374، 648 ص. (جلدین اوزه‌‌رینه ویراستار رسول اسماعیل زاده‌نین آدی قویولموشدور. )

[10] صدیق، ح. م. معرفی کتاب حدیقة السّعدا، شبیه خوانی، گنجینه‌ی نمایش‎های آیینی مذهبی، سمینار پژوهشی تعزیه، به کوشش دکتر جابر عناصری،  تهران 1371، ص 52-75.

[11] A. Karahan. Fuzulinin Mektupları, İst., 1948, 64 s.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی