تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‎نین دیلی و شیوه‎سی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1. ادبی لهجه

مرحوم محمد فؤاد کؤپرولو یازیر:

فضولی، بؤیوک تورک شاعرلریندن بیری اولوب، ادبی تأثیری‎نین دوامی و گئنیشلیگی اعتباری ایله اولدوغو قده‎ر، شعرلری‎نین بدیعی قیمتی باخیمیندان دا، حتی ان بؤیوک تورک شاعری ساییلا بیله‎جک مستثنی بیر شخصیت دیر. ادبی لهجه‎سی‎نین خصوصیتی، اونو آذری ادبیاتی چرچیوه‎سی ایچینده مطالعه ائتمه‌گی ضروری گؤستریر ...»

 

اونون دیلی تام آذری شیوه‎سی نین کبار لهجه‎سی حساب اولونور و بونو بیز «ادبی لهجه» آدلاندیریریق.

2.نظم نازک

نئجه‎کی شیخ محمود کاشغری تورکجه‎میزین قابلیّتینی عربجه صرف و نحو قایدالارینا اویغون اولماسی و بو دیلین عربی دیلی ایله یاناشی «ایکی یاریش آتی» آدلاندیرماقلا و بوتون دیللردن یوکسک و گوجلو اولماسینی اثبات ائتمک قصدی ایله، تورکجه سؤز داغارجیغیندا اولان کلمه‎لری عرب دیلی‎نین مجرّد و مزیدٌ فیه بابلارینا تؤکموش و اینانیلماز درجه‎ده گئنیش بابلار مِیدانی آچمیش و «دیوان لغات التّرك» یاراتمیشدیرسا،[1] فضولی‎ده اونون تایی، قیسسا صائتلی توركجه سؤزلری عروض اؤلچوسو قالیبلاری ایله تانیش ائتمیش و «دیوان اشعار ترکی» یاراتمیشدیر و ادعا ائتمیشدیر کی تورکجه «نظم نازک» یاراتماق نه کیمی چتین اولورسادا، او، توفیق تاپیب بو چتین ایشی آسان ائده‎جک و تورکجه‎میزین کبار لهجه‎سی‎نین ایلک باهارینی گتیره‎جکدیر:

اول سببدن فارسی لفظیله چوخدور نظم کیم،

نظم نازک تورک لفظیله ایکن دشوار اولور.

لهجه‎ی تورکی قبول نظم ترکیب ائیله‌سه،

اکثرِ الفاظی نامربوط و ناهموار اولور!

منده توفیق اولسا بو دشواری آسان ائیله‌رم،

نوبهار اولجاق، تیکاندان برگ گول اظهار اولور.

 فضولی دئمک ایسته‎ییرکی فارس دیلی‎نین «نظم ترکیب» ادالارینی تورک دیلینه گتیرنده، عمومیتله تورکجه‎نین اصالتی و موسیقی‎سی قارشیسیندا بوتون بو ترکیبلر نامربوط و ناهموار اولورلار. یعنی عروض بحرلرینه عائد اولان تنافر، اماله، زحاف و سائره بروز ائدیر. من ایسه بو آغیر ایشده توفیق الده ائدیب،عروض بحرلری ایله قارشی دوران اکثر الفاظ نامربوط و ناهموارا، نظم ترکیب وئریب، بو تیکانلاردان، گول یارپاغی گؤیردیب و تورکجه‎میزین ایلک باهارین گتیره‎جگم. بو زحمتدن حاصل اولان نتیجه‎یه «نظم نازک» آدی وئریر.

فضولی‎ده دیل، آخار بیر بولاق کیمی‎دیر. اونون اؤزونون پیسله‎دیگی «ناهموارلیق» و «نامربوط‌لوق» گؤزه دگمیر:

یئله وئرمه داغیدیب هریان آیاقلاردان گؤتور،

ای پری زُلف پریشانین گره‌کمزمی سنا؟

 

دیشله‎دیمسه لعلین، ای قانیم تؤکن، قهر ائیلمه،

توت کی قان ائتدیم، عدالت ائیله قانی قانا توت.

 

دئمن گؤز یاشی ایله دفع اولور عشق آتشی تندن،

بو اود هر یئره دوشسه، فرق قیلماز قوروسون یاشین.

 

اهل تمکینم، منی بنزتمه ای گول بولبوله،

درده یوخ تابی اونون، هر لحظه مین فریادی وار.

 

اؤیله بدحالم کی احوالیم گؤرنده شاد اولور،

هر کیمین کیم دُور جُوروندن دل ناشادی وار.

 

فضولی تورکجه‎میزده «نظم نازک» یاراتماق اوچون بیر طرفدن تک هجالی تورکجه‎ سؤزلریمیزی غزل دیلینه داخل ائدیر و دیگر طرفدن فارسجا و عربجه منشألی یونگول، تانیش و اوندان قاباق غزل دیلینده قبول اولونموش لغتلردن استفاده ائدیر. بیرینجی ادعایا مثال یوخاریداکی بیتلرده ایشلنن یئل، وئر، قان، دیش، تک، او، کیم، اول، دۀ، قیل، یاش، دوش، یئر و ... کیمی تک هجالی سؤزجوکلری و ایکینجی ادعایا آشاغیداکی بیتلرده وفا، جفا، درد، درمان، اظهار، مبتلا، مکدر، خاطر، صفا، همدم، اهل، ریا، مدعا و ... کلمه‎لری مثال گتیرمک اولار:

وفا هر کیمسه‎دن کیم ایسته‎دیم، آندان جفا گؤردوم،

کیمی کیم بی‎وفا دنیادا گؤردوم، بی‎وفا گؤردوم.

کیمه کیم دردیمی اظهار قیلدیم، ایسته‎ییب درمان،

اؤزومدن هم بتر بیر درده آنی مبتلا گؤردوم.

مکدّر خاطریمدن قیلمادی بیر کیمسه غم دفعین،

صفادان دم اوران همدملری اهل ریا گؤردوم ...

 

مرحوم دمیرچی‎زاده‎نین دئدیگی کیمی، آذربایجان تورکجه‎سی‎نین کبار ادبی لهجه‎سینی یاراتماقدا فضولی‎نین بؤیوک خدمتی اولموشدور کی تورکجه سؤزلری «نظم نازک» آدلاندیردیغی شعر دیلینه گتیرمیش و یوزلرله اوندان قاباق ایشلنن عربجه و فارسجا سؤزلری و افاده‎لری تورکجه سؤزلر و افاده‎لر ایله دگیشمیشدیر:[2]

ساقیا جام توت اول عاشقه کیم قایغولودور،

قایغو چکمک نه اوچون جام ایله عالم دولودور.

قویالیم باشی خُمِ باده آیاغینا مدام،

توتماماق اولماز آنین حرمتینی بیر اولودور.

بونجا کیم کوه صفت باشیما داشلار اورولور،

دیده‎ی بختیم اویانماز نه عجب اویغولودور ...

3. شعرده صنعتکارلیق

عروض وزنلری آراسیندان فضولی ائله وزنلر سئچمیشدیرکی، تورکجه قیسسا صائتلر سؤزلری بو وزنلره سالا بیلسین. هزج بحریندن آلتی، رمل بحریندن آلتی، مضارع بحریندن اوچ، مجتث بحریندن بیر، خفیف بحریندن ایکی و منسرح بحریندن بیر نوع ایشلتمیشدیر.[3] و «نظم نازک» مجموعه‎سینی، اویناق و جاری بحرلری رواج وئرمکله زنگینلشدیرمیشدیر. وزن یئنیلیک‎لریندن علاوه، فضولی شعرلرینده یئر – یئر، بدیعی صنعتکارلیق مهارتلری‎ده گؤسترمیش و شعرلرینی اینجه صنعتلر ایله بزه‎میشدیر. بدیعی صنعتلر و بزه‎مه‎لردن بعضی نمونه‎لره دقت یئتیره‎لیم.

3-1. قرآن تلمیح‎لریندن نمونه‎لر

سجده‎گاه ائتمیشدی عشق اهلی قاشین محرابینی،

قیلمادان خیلِ ملایک سجده‎ی آدم هنوز.

 

كی حضرت آدمین یارانیشی و ملائکه‎لره اونا سجده ائتمه امرینه دائر آیه‎یه اشاره‎دیر.

شاهسان، مُلکِ ملاحتده سنه قوللار چوخ،

بیری اولدور کی وئریب مصرده سلطان اولموش.

 

كی حضرت یوسف علیه السلامین مصرده، عزیزلیک مقامینا چاتماسینا دایر آیه‎یه اشاره‎دیر.

عکس قدّینله گؤرن دایره‎ی آینه‎نی،

دئر مه بدردیر انگشت نبوّتدن شق.

 

كی حضرت محمد(ص)ین شق القمر معجزه‎سینه دایر آیه‎یه اشاره‎دیر.

بوراخدی خاکه حُسنون، آفتابِ عالم آرایی،

گؤتوردو یئر اوزوندن معجز لعل مسیحایی.

 

كی حضرت عیسی علیه السلامین اؤلولری دیریلتمه معجزه‎سینه دایر آیه‎یه اشاره‎دیر.

دئدیلر بی‎خبرلر، باغ جنت کویونا بنزر،

خبر وئردی منه آندان گلن آدم: یالاندیر بو!

 

كی حضرت آدمین جنّتدن قاوولماسینا دایر آیه‎یه اشاره‎دیر.

ایکی گؤزدن روان ائتمیش سرشکیم قامتین شُوقو،

عصای معجزی گؤر کیم ایکی بؤلموش بو دریانی.

 

كی حضرت موسی علیه السلامین اؤز عصاسی ایله نیل چایینی ایکی یئره بؤلمه معجزه‎سینه دایر آیه‎یه اشاره‎ائدیر.

3-2. استعاره‎لردن نمونه‎لر

دیل اوزادیر بحث ایله اول عارض خندانه شمع،

اود چیخیر آغزیندان ائتمزمی حذر کیم یانا شمع؟

 

بورادا شمعین انسان کیمی دیل اوزاتماسی و یا اونون یئنه‎ده انسان کیمی حذر ائتمه‎سی، استعاره اولاراق ایشه آپاریلمیشدیر.

گر دگیل بیر ماه مهر ایلن منیم تک زار صبح،

باشین آچیب نیشه هر گون یاخاسین ییرتار صبح؟

 

بورادادا صبح انسان کیمی «زار اولماق» و «یاخا ییرتماق» صفتلری ایله توصیف ائدیلمیشدیر کی بدیع فنّینده استعاره ساییلیر.

آیینه سئور جاندان رُخساره‎ی جانانی،

بیر غایته یئتمیش کیم آیریلسا چیخار جانی.

 

بورادا «آینانین جانی‎نین چیخماسی» گوجلو بیر استعاره‎دیر. چونکی جانان اؤز رُخسارینی آینادان اوزاق توتارسا، آینانین‎دا جانی (ایچینده اولان تصویر) چیخیب گئدر.

تماشای رُخون عزمینه چیخدی آفتاب، اما،

گلیرکن سرعت ایلن، دوشدو یوز یئرده شتابیندان.

 

بورادادا گونشین تماشایا چیخماسی، گونشین سرعت ایله گله - گله شتابدان دوشمه‎سی مهارتله یارادیلمیش استعاره‎لردیر.

3-4. مجازلاردان نمونه‎لر

برق آهیم گؤی اوزون توتموش سرشکیم یئر اوزون،

صحبتیمدن هم وحوش ائتمیش تنفّر، هم طیور.

 

تاس الین اؤپدو، حسد قیلدی قارا باغریمی سو،

یئتدی سو جسمینه، رشک، آلدی تنیمدن آرام.

 

داش دلر آهیم اوخو شهد لبین شُوقوندن،

نولا زنبور ائوینه بنزه‎سه بیت الحزنیم.

 

غمیم شرح ائتمک اوچون ایسترم هر گؤردوگوم ساعت،

توتام دامانینی، یئتمز الیم چاک گریباندان.

 

گر مشک دئرسه عاشق اول بوی زُلفه ساقی،

تند اولما بیر قدح وئر، تر ائیله‎سین دماغی.

 

دُر تک دیشین سؤزونو هر دم ائشیتمک ایستر،

بحرین مدام اونونچین ساحلده‎دیر قولاغی.

 

فضولی‎نین فارسجا دیوانیندادا اینجه مضمونلار و بدیعی صنعتلر چوخدور[4] و بیر تدقیقاتچی دئمیشکن: «... توجه به مضامین باریک و معانی دقیق، باعث پیچیدگی و تعقید نشده، مانع فصاحت و رسایی اشعارش نگردیده ‎است.»[5]

4. فضولی شعری‎نین ادبیات تاریخیمیزده‎کی اؤنمی

فضولی شعری، آذربایجان تورکجه اورتاچاغ شعری‎نین ان یوکسک ذروه‎سی ساییلیر، همده بوتون شرق عالمینده ان چوخ اوخونان دیوان، اونون دیوانی اولموشدور. اونون شعری، بدیعی صنعتلر باخیمیندان، دنیادا، مثلی تاپیلمایان اینجه صنعت محصولودور. بوتون دیللرده هئچ بیر شاعر، ایندیه کیمی تاپیلماییب کی فضولی‎نین دوشونجه و اینجه صنعت نبوغونا مالک اولا بیلسین. «هومر»دن «تاگور»ا کیمی اولوسلار آراسیندا ظهور ائدن شاعرلری فضولی ایله مقایسه ائدنده، هامیسی گئریده دورور. اونون کیمی هم اؤز دیلینده، همده ایکی باشقا دیللرده درین مضمونلو، یوکسک بدیعی اسلوبیاتلی و قالیجی اثرلر یارادا بیلن شاعره راست گله بیلمیریک. اونون اثرلریندن استقبال او قده‎ر اولموشدور كی یالنیز «لیلی و مجنون» مثنویسیندن 1800 الیازما نسخه‎سی معلومدور و بو گؤستریر کی اونون اثرلری هر زمان گئنیش اوخوجو كوتله‎سینه مال اولموشدور.

5. فارس شاعرلرینه اعتنا

مولانا حکیم ملامحمد فضولینی بیز، فارس شعر تاریخینده دؤنوش نقطه‎سی یارادان صائب تبریزی‎یه درین تأثیر قویان اوستاد شاعر حساب ائدیریک. بو مسأله، فارس شعری ایله اولان درین علاقه‎سینی گؤستریر. اونون، فارسجا یازان شاعرلر آراسیندان، نظامی، حافظ، سعدی، سلمان، خواجو و باشقالارینا اعتنا ائتدیگی آیدیندیر. بو اعتنایا نمونه اولاراق، بعضی بیتلرینی، او شاعرلرین قوشدوقلاری بیتلر ایله مقایسه ائدیریک:

حافظ                   شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هائل،

کجا دانند حال ما، سبکباران ساحل‎ها؟

فضولی       بیابان‌گرد مجنوندان غم و دردیم سؤال ائتمه،

نه بیلسین بحر حالین اول کی منزلگاهی ساحلدیر؟

 

حافظ                   حدیث هول قیامت که گفت واعظ شهر،

اشارتی است که از روزگار هجران گفت!

فضولی       واعظ بیزه دون دوزخی وصف ائتدی فضولی،

اول وصف سنین کلبه‎ی احزانین اوچوندور.

 

حافظ                   روزگاری است که سودای بتان دین من است،

غم آن کار، نشاط دل غمگین من است.

فضولی       سجده‎دیر هر قاندا بیر گول گؤرسم آئینیم منیم،

گاه کافر، گاه مؤمن، توت بودور دینیم منیم.

 

حافظ                   دو چشم شوخ تو بر هم زده ختا و حبش،

        به چین زُلف تو ماچین و هند داده خراج.

فضولی       بیر پری زُلفون توتوب حالیندان آلدیم کام دل،

        توت کی چین مُلکونو توتدوم، هنددن آلدیم خراج!

 

حافظ                   ره نبردیم به مقصود خود اندر شیراز،

        خرم آن روز که حافظ، ره بغداد کند.

فضولی       فضولی ائیله‎دی آهنگ عیش‌خانه‎ی روم،

        اسیر محنت بغداد گؤردوگون کؤنلوم!

 

سعدی       در رفتن جان از بدن، گویند هر نوعی سخن،

        من خود به چشم خویشتن دیدم که جانم می‎رود!

فضولی       گؤرمه‎میشدیر گرچه کیمسه جان بدندن گئتدیگین،

        ایشته بن گؤردوم کی شیمدی کندی جانیمدیر گئدن!

 

سلمان ساوجی     من کیستم تا وا شوم سودای دیدار شما،

        اینم نه بس کاید به من بویی ز گلزار شما.

فضولی       من گدا، سن شاها یار اولماق یوخ، امّا نئیله‎ییم،

        آرزو سرگشته‎ی فکر محال ائیلر بنی!

 

سلمان ساوجی     قبله‎ی ما نیست جز محراب ابروی شما،

        دولت ما نیست الاّ در سر کوی شما!

فضولی       زاهدا سن قیل توجه گوشه‎ی محرابا کیم،

        قبله‎ی طاعت خم ابروی دلبر دیر بنا!

 

سلمان ساوجی     روز محشر در جواب پرسش سودای کفر،

        هیچ دست آویز ما را نیست جز موی شما!

فضولی       ای خوش اول کیم عشق حرفین بیر داهی تکرار ائدم،

        حشر دیوانیندا گؤرگج نامه‎ی اعمالیمی.

 

کاتبی                  ما با وجود سنگ ملامت سلامتیم،

        گویا که سنگ‎های ملامت، حصار ماست!

فضولی       نقد جان تاراج غمدن ساخلاماق دشوار اولور،

        عشق تا سنگ ملامتدن حصار ائتمز بنا!

 

کاتبی                  گه منم و دشت و در، گه منم و کوهسار،

        قصّه‎ی مجنون مراست، غُصّه‎ی فرهاد هم!

فضولی       یاتدیلار فرهاد و مجنون مست جام عشق اولوب،

        ای فضولی بیز اولار یاندیقجا، نوبت بکلریز!

6. فضولی شیوه‎سی‎نین فارسجایا تأثیری

فضولی‎نین شعر طرزی و سبکی، اونون زمانه‎سینه کیمی، اولمامیشدیر. فضولی بو شیوه‎نی، ابداع و اختراع ائتمیشدیر و اوندان سونرا گلن- دئمک اولارکی- بوتون غزل یازان شاعرلریمیز، بو سبکی تقلید ائتمیشلر و اللریندن گلدیگی قده‎ر، جعفر جبارلی دئمیشکن: «فضولی‎نین آیاغینا چاتماق اوچون جان آتمیشلار.»

همین طرز و سبک، آذری تورکجه‎سی و عثمانلی تورکجه‎سینده «فضولی» آدلی یئنی بیر مکتب ایجاد ائتمیش، فارس دیلینده ایسه، فارس شعر جریانینی آلت - اوست ائدیب یئنی شیوه‎نین ایجادینا سبب اولموشدور. بو ایجادین عاملی یئنه‎ده تورک شاعری و فضولی‎‌نی اوزونه اوستاد سایان صائب تبریزی واسطه‎سیله گئرچک‎لشمیشدیر.[6]

او، فضولی‎دن اؤیره‎ندیگی یئنی سبکی و یئنی شیوه‎نین آدینی «طرز تازه» قویور. صائب تبریزی‎نین «طرز تازه» آدلاندیردیغی شیوه‎نین اساسی بودور کی هر بیت شعر «معادل دوزه‎لتمه» اساسیندا قورولور. یعنی ایکی قارشیلیقلی مضمون بیری - بیری‎نین آردینجا گلیر. مثال اوچون صائبین آشاغیداکی بیتلری نین:

ریشه‎ی نخل کهنسال از جوان افزون‌تر است،

بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را.

**

بر آستان تو نقش مراد فرش شود،

بساط خود اگر از بوریا توانی کرد.

**

از تیر آه مظلوم، ظالم امان نیابد،

پیش از نشانه خیزد، از دل فغان کمان را.

 

بیرینجی بیتده یاشلی نخلین کؤکوندن گئنیش و چوخ اولماسی (عینی مضمون) و یاشلی انسانین دنیایا باغلی‎لیغی‎نین گئنیش و چوخ اولماسی (ذهنی مضمون)، ایکینجی بیتده آستانایا آرزو فرشی سالینماسی (ذهنی مضمون) و حصیر اوستونده اوتورماق (عینی مضمون)، اوچونجو بیتده ایسه مظلوم آهی‌نین اوخا چئوریلیب ظالمه توخونماسی (ذهنی مضمون) و اوخ آتاندا، کمانین کیریشی‎نین سس یا ناله ائتمه‎سی (عینی مضمون) معادل دوزه‎لتمه کیمی ایشلنیلمیشدیر.

همین شیوه‎نی صائب فضولی‎دن آلمیش و رایج ائتمیشدیر و فارس شعر تاریخی‎نین دؤنوش نقطه‎سینی ایجاد ائده بیلمیشدیر. فضولی‎نین فارسجا دیوانیندان تصادفی سئچدیگیمیز آشاغیداکی غزل سایاغی شعر، اونون زمانینا کیمی فارس شعر تاریخینده سابقه‎سیز ایمیش:

لطیف است آن پری، آن به که از مردم نهان آید،

مبادا گر فتد نور نظر بر وی، گران آید.

بسوز ای آتش دل، استخوان سینه را یک یک،

مبادا تیر آن ابرو کمان بر استخوان آید.

رود صد آه من تا آسمان هر دم وز آن هر یک،

بلایی گردد و بر جان من از آسمان آید.

شدم محروم تا حدی که نگذارد مرا حیرت،

که وصل دوست در دل بگذرد یا بر زبان آید.

پی دفع رقیب از آه دل یک دم نی‌ام خالی،

یکی از صد هزاران تیر شاید بر نشان آید.

به مردن رست دل از جان و آمد جانب کویت،

ز جان بگذشت از دست غمت تا کی به جان آید؟

فضولی نقد جان کردی نثار مژده‎ی وصلش،

چه خواهی کرد گر ناگاه آن سرو روان آید.

بیر بیتده ایکی معادله گتیرمک بو طرز و بو سبکه مخصوصدور. صائب تورکجه دیوانیندا دا همین شیوه‌نی فضولی‌دن آلیب، دوام ائتدیریر. مثلاً آشاغیداکی بیتده:

اگر خورشید تابان ایله سنسیز هم شراب اولسام،

لب لعل‌ می‌آلود و گؤزومده قانلی پیکاندیر.

ایکی تصویر واردیر:

بیرینجی‌سی گونشین شعاعلاری‌نین گؤزو اینجیتمه‌سی (عینی تصویر) و ایکینجی‌سی عاشقین، معشوقون لب لعل می‌آلودونا باخاندا، گوزلری‌نین قاماشماسی (ذهنی تصویر). ویا آشاغیداکی بیتده:

عاشقین گؤز یاشینا رحم ائیله‌مز اول آفتاب،

آغلاماق ایله آپارمار اود الیندن جان کباب.

معشوقون گونش اوزونه آغلاماق (ذهنی تصویر) وکبابین اودون اوستونه گؤز یاشی تؤکمه‌سی (عینی تصویر) بو طرز و بو سبکه عائد معادله‌لردیر.1[7]

دئدیگیمیز کیمی صائب، اؤزو، یاراتدیغی شعر مکتبینه «طرز غریب»، «طرز تازه» و «معنی نازک» آدی وئریر ولاکن اونون اؤلوموندن نئچه یوز ایل سونرا اونون یاراتدیغی یئنی شعر مکتبینه «هندی» آدی وئردیلر.

7. نوایی، فضولی و صائب اوچلوگو

صائب اؤزونون یاراتدیغی 120 مین فارسجا بِیلترینده وتذکره‌لرده دئییلن 20 مین بیتلیک تورکجه دیوانیندا، اصلینده فضولی‎یه نظیره یازما ایشی ایله مشغول اولور و دیلی تام فضولیانه‎دیر کی هئچ، حتی تورک غزل دنیاسی‌نین نهنگ اوستادی امیر علیشیر نوایی‎دن ده الهام آلیر. آشاغیدا وئره‎جگیمیز مثاللار، فضولی‎نین دیلی و دوشونجه‎سی‎نین و شعریّت آنلاییشی‎نین صائب تبریزی‎ده تأثیرینی گؤسترمکله برابر، فضولی‎نین اؤزونون‎ده نوایی‎دن تأثیر آلماسینی نمایش ائتدیریر:

نوایی                   تاپمیش اول یوز قطره - قطره قویدان اؤزگه آب و تاب،

قایدا وه- وه مونجا کوکب، ظاهر ائیلیب آفتاب؟

فضولی       صبح چکمیش، چرخه چالمیش داشه تیغین آفتاب،

ظاهر ائتمیش اول مهِ دلّاکه عین انتساب.

صائب                   عاشقین گؤز یاشینا رحم ائیله‌مز اول آفتاب،

آغلاماق ایلن آپارماز اود الیندن جان کباب.

 

و در دیوان فارسی: 

از لطافت بس که دارد چهره‌ی او آب و تاب،

آفتابی می‌شود رنگش ز سیر ماهتاب.

                         ***

نوایی                   ای ساچین آشفته‌سی یوز خیل سودایی مزاج،

گؤرمه‌دیک زنجیر هم سئودایا باعث هم علاج.

فضولی       منحرقدیر ساقیا اندوه دنیادان مزاج،

باده توت کیم علّت اندوها غفلتدیر علاج.

صائب                  بر رخِ ممکن بود پیوسته گردِ احتیاج،

لازمِ این نشئه، افتاده است دردِ احتیاج.

                         ***

نوایی                   یئنی کؤرکوزدو ساووق آه و ساریق رخسار صبح،

گر نهایی مهردن مین دک ایمس بیمار صبح.

فضولی       گر دگیل بیر ماه مهر ایله منیم تک زار صبح،

باشین آچیب نیشه هرگون یاخاسین ییرتار صبح؟

صائب          قرص خورشید است اوّل لقمه‌ی مهمان صبح،

چون توانم داد شرح نعمت الوان صبح؟

 

ویا:            تا به کی همچون سگان گیرد تو را در خواب صبح؟

چون گل از شبنم بزن برچهره‎ی خود آب صبح.

 

ویا:           چاک خواهد سر برآورد از گریبانم چو صبح،

رفته- رفته می‌کند گل داغ پنهام چو صبح.

               ***

فضولی       تؤکدوکجه قانیمی اوخون اول آستان ایچر،

بیر یئرده‌یم اسیر که تورپاغی قان ایچر.

صائب                  عاشق قانینی وسمه‌لی قاشین نهان ایچر،

جوهرلی تیغ، قین آرا پیوسته قان ایچر.

               ***

فضولی         نولا گر رشک رخساریله باغری خونلارین قاندیر،

داشی تاثیر ایله لعل ائیلین خورشید رخشاندیر.

صائب                  منی محروم ائدن رخساردان زُلف پریشاندیر،

بو دریای لطافت، موجِ عنبر ایچره پنهاندیر.

               ***

فضولی       کؤنولده مین غمیم‌واردیر که پنهان ائیله‌مک اولماز،

بو هم بیر غم که ائل طعنیندن افغان ائیله‌مک اولماز.

صائب                  توتولموش کؤنلومو جام ایله شادان ائیله‌مک اولماز،

ال ایلن پسته‌نین آغزینی خندان ائیله‌مک اولماز.

               ***

نوایی                  خرّم اولدو باغ و یئر گولدن، ایچیمده غم هنوز،

گولدو هریان غنچه و کؤنلوم ایشی ماتم هنوز.

فضولی       عالم اولدو شاد سندن، من اسیر غم هنوز،

عالم ائتدی ترک غم، منده غم عالم هنوز.

صائب                   خاک من بر باد رفت و دُردی آشامم هنوز،

توتیا شد جام و می باقی است در جامم هنوز.

 

ویا:            از سرشک گرم زرین است مژگانم هنوز،

می‌چکد آتش چو شمع از رشته‌ی جانم هنوز.

               ***

نوایی                  باغ آرا نه سرو ایتیرمین آرزو نه گول هوس،

دهر باغیندان منه بیر سروِ گول رخسار، بس!

فضولی       ای کؤنول اول خنجر مژگانا ائیله‌رسن هوس،

قصدِ جان ائتدین بقای عُمردن پیوندی کس.

صائب                   دردِ پیری را جوانی می‌کند درمان و بس،

آه کاین درمان نباشد در دکان هیچ کس.

 

و یا:          می‌کنم سیر گل از چاک گریبان قفس،

نبض گلشن را به دست آورده‌ام از خار و خس.

               ***

فضولی       دل که سر منزلی اول زُلف پریشان اولموش،

نولا جرمو که آسیلماسینا فرمان اولموش؟

صائب                  می دن اول چهره‌ی زیبا عرق افشان اولموش،

تا سراسر گؤز اولوب اوزونه حیران اولموش.(صائب/102)

               ***

فضولی         تا که طاقِ زرنگارین، چرخ دیوان ائیله‌میش،

خشت زرینی، صبا، فرشِ گولوستان ائیله‌میش.

صائب                   خط، غبار عارضین، آیات قرآن ائیله‌میش،

حُسن صاحب شوکتین موری سلیمان ائیله‌میش.

                ***

فضولی       محنت عشق ای دل آساندیر دئیو، چوخ وورما لاف،

عشق بیر یوکدور که خم بولموش اونون آلتیندا قاف.

صائب         نیست بر آئینه‌ی دردی کشان گرد خلاف،

می‌توان چون جام می دیدن ته دل‌های صاف.

               ***

نوایی                  قاشلاریندان کیم ایرور قانلیق کؤنول ایچره خیال،

اول قیزیل کاغذدا اؤندور بو شفق ایچره هلال.

فضولی       چرخ هر آی باشینا سالمیش قاشیندان بیر خیال،

بو جهتدندیر هر آی باشیندا اولماق بیر هلال.

صائب                  بدر از روشنی غاریه گردید هلال،

کوته اندیش محال است کند فکر محال.

               ***

نوایی                   تا ییغیت ایردیم قاریلارغا کوپ ایردی خدمتیم،

قاریغان چاغدا ییغیتلرگه آغیردیر صحبتیم.

فضولی       زائر میخانه‌یم مغ سجده‌سیدیر طاعتیم،

عشق پیریم، نقد جان نذریم، توکل نیّتیم.

صائب                  از هوای تر برافروزد چراغ عشرتم،

رشته‌ی باران بود شیرازه‎ی جمعیتم.

               ***

فضولی       گریه‌دیر هر دم آچان غمدن توتولموش کؤنلومو،

عشقدیر خالی قیلان قان ایله دولموش کؤنلومو.

صائب                   ساقیا می دن رفو قیل چاک بولموش کؤنلومو،

قیل یاخاسین قان ایلن پیوند، اوزولموش کؤنلومو.

 

قِید ائتمک لازمدیر کی صائب تبریزی، فارسی شعر تاریخی بوتونلوگونده، دوشونجه مِیدانی‎نینی ان اوجا ذروه‎سی حساب اولونور. صائب دیوانی‌نین سؤزلوگونو ترتیب ائدن گلچین معانی دئییر:

«صائب، دهرین اعجوبه‎سی‎دیر، اونا تای گلمه‎میشدیر، گلمه‎ییر و گلمیه‎جکدیر.»[8]

 

فارس اورتاچاغ شعرینی ان اوجا ذروه‎یه قالدیران صائب، فضولینی تعقیب ائدن و اونون شاگردی حساب اولونور.

نتیجه: فضولی تورکجه و فارسجا تاریخینده یئنی بیر طرز و سبک یاراتدی. شاعرلری شعرده، هم لفظ و همده معنادا صنعتکارلیق ایشه آپارماغا چکدی. اودا هر بیت شعرده ایکی معادله، عینی و ذهنی تصویرلر یاراتماق ایدی. صائب تبریزی ایسه، هم فضولی و همده امیر علیشیر نوایی‌دن تأثیر آلاراق، فارس شعرینده، سونرالار «هندی» آدلانان طرزین یارادیجیسی اولدو.

 



[1] كاشغری، محمود. دیوان لغات الترك. برگردان فارسی از: ح.م. صدیق، انتشارات اختر، تبریز، 1383.

[2] محمد فضولی، (مقاله لر توپلوسو)، باکی، 1958، ص 51.

[3] تفصیلات اوچون باخ: محمد فضولی مقاله‎لر توپلوسو، اکرم جعفرین «فضولی شعری‎نین وزنی» باکی، 1958، ص 175-80.

[4] فارسجا غزللری‎نین بدیعی صنعتلری ایچوخ باخ: پور نامداریان، تقی. غزل‎های فارسی فضولی، مجله‎ی ایران شناخت، سال 1376، ش 5.

[5] مشرف، مریم. زندگی و شعر محمد فضولی، انتشارات روزنه، تهران، 1372.

[6] محمدزاده صدیق، حسین. شرح غزل‎های صائب تبریزی، انتشارات الست، تهران 1371، مقدمه.

[7] محمدزاده صدیق، حسین. شرح اشعار ترکی صائب تبریزی، تبریز، یاران، 1390.

[8] گلچین معانی، احمد. فرهنگ اشعار صائب، جلد 1، ص سیزده.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی