تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‌نین تورکجه دیوانی‌نین بیر پارا مضمونلاری
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1. عشق

مولانا حکیم ملامحمد فضولی، اؤز کلامی و فلسفی دوشونجه‎سینی عشق ایله یوغورموشدور. اونون گؤروشونجه عشق، «تقدیر خدا» دیر.[1] هر حرکت، حتی نِی‎ده‎کی صدا و مِی‎ده‎کی حرارت‎ده اوندان ناشی‎دیر.[2] بوتون عالم و وارلیق عاشقی‌دیر. اصلینده اونون دوشونجه جوهره‎سی عشق‎دن باشقا بیر شئی دگیلدیر. عشق، وارلیغین ان بؤیوک سرّی حساب اولونور و یگانه گوجدور کی انجذاب اوندان حاصل اولور. بوتون وارلیق آن به آن و لحظه به لحظه عشقین گوجو ایله حالدان حالا دوشورلر و دگیشیلیرلر. هر شئی «پرتو انوار حقیقت» ساییلر و تصوّره گلمز، و توصیف اولا بیلمز بیر زاددیر. عشقی تعریف ائتمک اولماز، بلکه اونو دادماق و ایچمک اولار، ایچمکدن ایسه دویولماز. ابن عربی بایزید بسطامی دیلینجه دئییر:

«عاشق او تشنه‎دیر کی دنیزین سویونو قورتوم - قورتوم ایچیر و لاکن هر زمان سوسوزلوقدان دیلی آغزیندان ائشیکده لهله‎ییر.»[3]

 فضولی‎نین دنیا گؤروشونون اساسی «عشق» اوزه‎رینده قورولموشدور و عشقدن سیوای هر بیر زادی اساس‌سیز ساییر و عشق منعین کیمسه‎دن قبول ائتمیر:

ای فضولی عشق منعین قیلما ناصحدن قبول،

عقل تدبیریدیر اول، سانما کی بیر بنیادی ‎وار.

 فضولی‎ده‌کی عشق انسان کمالی حساب اولونور، چونکی او، اؤز معشوقونو بوتون یارادیلیشدان اوستون و بلکه یارادیلیشین اوندان ناشی اولماسینی قبول ائدیر و عشق ایسه سبب اولور کی بئله بیر معشوق ایله گیزلی و معنوی باغلیلیغی اولسون. و بو باغلیلیق، اونو یارادیلیشین آرخاسیندا قالان گیزلی وارلیقلار ایله‎ده باغلاییر و اونو گؤزه‎للیک و گئرچک‎لیگه سوق وئریر.

2. درد و جفا

فضولی، عاشقی درد چکن و معشوقو ایسه جفا ائدن حساب ائدیر و دئییر کی دردی معشوق یالنیز سئودیگی و ایسته‎دیگی عاشقینه نصیب ائده‌ر و دردی ائله حساب ائدیر کی انسان روحونو صیقل وئریب تمیزه چیخاردار و پاکلایار و زلال حالا گتیره‎ر. «حدیقة السّعدا»نین سون سؤزونده دئییرکی الله تعالی چوخ سئودیگی بنده‎لرینی درده مبتلا ائدر. بورادا بوتون انبیاء و اولیانین عذاب - اذیت چکدیکلریندن دانیشیر و غزللرینده بو دردین عشقدن قایناقلانماسینا تأکید ائدیر و عشق آوازه‎سینی ایسه درد الیندن ناله چکمکدن ناشی بیلیر:

ناله‎دندیر نِی کیمی آوازه‎ی عشقیم بلند،

ناله ترکین قیلمازام، نی تک کسیلسم بند بند.

 بو درد چکمک و ناله ائتمه‌گه باعث ایسه معشوقون جفاسی‎دیر. معشوقون جفاسینی، فضولی، اونون عاشقه اولان اعتناسی و اوندا بیر «عادت» حساب ائدیر و بو عادتی ترک ائتمه‌گه وادار ائتمه‌گین اؤزونو، جفا ساییر و معشوقون جفا ترک ائتمه‎سینی، عاشق قارشیسیندا تغافل حساب ائدیر:

ای بی وفا کی عادت اولوبدور جفا سنا!

بالله جفادیر اولما دئمک بی وفا سنا.

 بلانی عشق اودونو شعله‎لندیرمه اوچون گره‎کلی ساییر، بلادان قاچماییر و بلکه آللاهدان طلب ائدیر کی اونو عشق بلاسینا مبتلا ائتسین:

یارب بلای عشق ایله ائت آشنا منی،

بیردم بلای عشقدن ائتمه جدا منی.

آز ائیله‌مه عنایتینی اهل درددن،

یعنی کی چوخ بلالارا قیل مبتلا منی.

3. کئفلی‎لیک

کئفلی‎لیک یا مست اولما یولو ایله عقلین زنجیریندن قورتارما موضوعو، فضولی‎نین چوخ تکرار ائله‎دیگی بیر سؤزدور. او اصل ادراکی کئفلی‎لیکده گؤرور:

نئجه بیر وسوسه‎ی عقل ایله غمناک اولالیم،

گلین آلایش غمدن چیخالیم پاک اولالیم.

نشئه‎ی مِی بولالیم قابل ادراک اولالیم،

مست و مدهوش و خراباتی بی‎باک اولالیم.

 

بورادا «ادراک» سؤزونو ایکینجی و گیزلی بیر معنادا ایشله‎دیر و ادراکی، قیل و قال سایدیغی عقلین قارشیسیندا قویور. همین سؤزو باشقا یئرده «عقلی ادراک» معناسیندا ایشلده‌رک دئییر:

اؤیله سرمستم که ادراک ائتمه‌زم دنیا نه‎دیر،

من کیمم، ساقی اولان کیمدیر، مِی و صهبا نه‎دیر؟

4. غریب‎لیک

غریبلیک موضوعو، فضولی شعرینده هم عرفانی و همده دُنیوی معناسیندا ایشلنمیشدیر. عرفانی معنادا بئله‎دیر کی او، اؤزونو ازلی فیض مبدأیندن آیری دوشدوکده غریب حس ائدیر و هر زمان دیره نیر کی اونا وصل اولسون و معشوقا یئتیشسین. دُنیوی معنادا ایسه آنا یوردوندان قوپوب «عراق عرب» بؤلگه‎سینه دوشدوگو اوچون، درین غربت حسّی اونو بورویور. فارسجا دیوانیندا دئییر:

نیست در بغدادیان مطلق فضولی رأفتی،

حیف عمر من که بی حاصل در این کشور گذشت!

 

دیوان فارسی، غ. 97

لاکن کربلا و نجف توپراغینی یالنیز اؤز ایده‎آل معشوقلارینین یاتدیغی یئر بیلدیگی اوچون، اؤزونه تسکین‌لیک وئریر.

5. قومیت‎چی‎لیک

مولانا حکیم ملامحمد فضولی اؤز تورکلوگونه فخر ائدیر و گووه‎نیر و اؤیونور. بو اؤیونمه اونا گؤره‎دیر کی تورکلوگو ساده‎لیک، پاکلیق، قلبی تمیزلیک، انسان سئوه‎رلیک، گؤزه‎للیک، غیرت و گؤزو - کؤنلو آچیقلیق آنلامیندا گؤرور. ولاکن بو اؤیونمه‎لر سبب اولمور کی اوندا قومیت‎چی‎لیک دویغولاری، باشقالارینی کیچیلتمگه و اونلارا خور باخماغا سبب اولسون. اونون آچدیغی، علم، معارف و ادب سفره‌سیندن هر کس استفاده ائده بیلیر:

از سخن، خوانی کشیدم پیش اهل روزگار،

ذوق‎های گونه‎گون در وی ز انواع نعم.

نیستم شرمنده، هر مهمان که آید سوی من،

خواه از ترک آید و خواه از عرب، خواه از عجم.[4]

هر که باشد گو بیا و هرچه باید گو ببر،

نعمت باقی است این قسمت نخواهد گشت کم.

دیوان فارسی، قطعه 27 (ص 299)

تاریخ بویونجا بئله بیر «نعمت باقی» صاحبی اولماق هر کسه نصیب اولمور. فضولی، حکمت، معارف و عرفان دالیسینجا گئتمیش و «علمسیز شعر» یازمامیشدیر. او، هئچ بیر قوم و ملتی منفی گؤسترمه‌میشدیر و بیلدیگی هر دیلده شاه اثرلر یاراتمیشدیر.

6. مدّاحلیق

مدّاحلیق عربلر و فارسلا آراسیندا، شعر دنیاسیندا اولان اون صنعتدن بیری ایدی. بو اون صنعت بونلاردیر: مدح، ذمّ، استعطاف، تقاضا، رثا، هجو، نسیب، تشبیب، حسب حال، مفاخره.

خاقانی، مداح شاعر عنصری حاققیندا دئییر:

ز دَه شیوه کان حلیت شاعری است،

به یک شیوه شد داستان عنصری.

 

بعضی شاعرلر مدّاحلیغی یاخشی و مثبت حساب ائدیرمیشلر. نئجه‎کی منوچهری دامغانی دئییر:

گر مدیح و آفرین شاعران بودی دروغ،

شعر حسّان بن ثابت کی شنیدی مصطفی (ص) ؟

 

یا مثال اوچون انوری ابیوردی دیلنچی‎لیک یولو ایله «آرپا» ایسته‎ییر و دئییر کی دیلنچی‎لیک یولونو الله اؤزو آچمیشدیر:

گفتم:« ای گوسفند کاه بخور،

کز علف‎ها همینت آماده است».

گفت:« جو»، گفتمش:« ندارم»، گفت:

«در کِدیه خدای بگشاده است».

گفتمش:« آخر از که خواهم جو،

اینت محنت که با تو افتاده است».

 گفت:« خواه از کمال دین مسعود،

که ولی نعمتی بس آزاده است».[5]

 

مولانا حکیم ملامحمد فضولی ایسه هر جوره مدحی ضد مدحه چئویریر و اگر بعضی دولت آداملارینا قصیده یازمیشدیر، هامیسیندا شکایت و فریاد حسّی دویولور. فضولی‎نین بو بیتی هامی‎نین دیلی‎نین از بری‌‌دیر کی دئییر:

ای فضولی اودلارا یانسین بساط سلطنت،

یئیدیر آندان حق بیلیر بیر گوشه‎ی گلخن بنا.

غ./ 7

او، تحمیدیه، پیغمبر (ص) نعتی و اماملاریمیزین منقبه‎لریندن سونرا، کیمسه‎یه مدح یازمامیشدیر، بلکه شاهلاری نصیحت و حتی اونلاری تقبیح و طعن ائتمیشدیر.[6]

7. ریاکار زاهدلر و صوفی

مولانا حکیم ملامحمد فضولی شعری‎نین اساس منفی تیپی ریاکار زاهدلر و واعظلردیرلر . اونون ائله غزلی یوخدور کی بو موضوعی بیرته‎هر ایشلنمه‎سین. او یالانچی، ریالار، آلدادیجی و فریلداقچی دیل ایله خلقی آلدادیب، اؤز دُنیوی مِیللرینه چاتماق اوچون شریعت دونونا گیرنلره آغزین اگیر و اونلاری افشاء ائدیر:

غایت زهد و ورع زاهد، وصال حور ایسه،

وجهی یوخ منع ائیله‌مک حوری لقلاردان بنی.

غ./ 299

فضولی یگانه شاعردیر کی شریعته پای‎بند اولماغینا محکم تأکید ائدیر و الله درگاهینا استغاثه ایله دئییر:

بیر یولدا ثابت ائت قدمِ اعتباریمی،

کیم رهبرِ شریعت اولا مقتدا بنا.

غ./ 3

و بلکه‎ده همین تأکید اوچوندور کی یالانچی شعریت‎چی‎لری مثلی گؤرونمه‎میش ایتی دیل ایله هده‎له‎ییر.

قِید ائده‎لیم زاهدی ان منفی سیما گؤستردیگی حالدا، فضولی «صوفی»نی ده یازیق و محروم و دالی قالمیش حساب ائدیر و هر حالدا اونودا منفی بیر سیما گؤرور:

زرّاق زاهدین ایچه‎لیم قانینی صبوح،

محروم صوفی‎نین قیلالیم باغرینی کباب.

غ./ 36

نتیجه: فضولی بیر عارف و حکیم دیر. اونون وارلیغینی عشق بوروموشدور. کیمسه‌نی مدح ائتمه‌میش و هئچ بیر قوم و ملتی پیسلمه‌ مه‌میشدیر و اسلام عالمی‌نین هر اوچ دیلینده حکمت و معارف تبلیغ ائتمیشدیر. خشکه زاهد لیکدن و صوفی‌لیکدن چکینمیشدیر.

 



[1] غ. 5/1.

[2] غ. 2/1.

[3] فتوحات مکیه، ج 2، ص 325.

[4] عجم = پارسی نژادِ پارسی‎گوی.

[5] دیوان انوری، ص 532.

[6] مشرف، مریم. زندگی و شعر محمد فضولی، ص 51 (مدح و ضد مدح).

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی