تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‌نین تورکجه دیوانی‌نین حاضیرلانماسی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1. تورکجه‎ دیوانین نشرلری و ایرانداکی نشرلرین توصیفی

تاریخ بویونجا، فضولی، تورکجه دیوانی ایله تانینمیشدیر. بو دیوانا عمومیتله «فضولی کلیاتی»دا دئییلمیشدیر.

فضولی‎نین تورکجه دیوانی بیرینجی دفعه تبریزده 1244 هـ. ایلینده داش باسما اصولو ایله نشر اولموشدور.

ایکینجی دفعه یئنه‎ده تبریزده 1247 هـ. ایلینده نشر ائدیلمیشدیر.

اوچونجو دفعه، یئنه‎ده تبریزده 1266 هـ. ایلینده «آخوند ملاّ عبدالله»ـین نستعلیق خطی ایله 145 صحیفه‎ده نشر ائدیلمیشدیر. بو نشر مصوّردیر. هر اوچ نشرین عنوانلاری «دیوان فضولی» دیر.

دؤردونجو دفعه 1270 هـ. ایلینده، 161 صحیفه‎ده «کلیات فضولی» عنوانی ایله حروف ییغما اصولو ایله یئنه‎‎ده تبریزده نشر ائدیلدی.

بئشینجی کره، یئنه‎ده تبریزده 1272 هـ. ایلینده 134 صحیفه‎ده حروف ییغما اصولو ایله نشر اولوندو، یئنه عنوان «کلیات فضولی» دیر.

«فضولی کلیاتی» تبریزده نشر اولاندان سونرا، 1254 و 1256 ه‍. ایللرینده مصرده «بولاق مطبعه»سینده، 1311 هـ. ایلینده تاشکند شهرینده 159 صحیفه‎ده، 1268- نجی ایل استانبولدا «عبدالله خلوصی» نین نستعلیق خطی ایله 224 صحیفه‎ده، و یئنه‎ده همین ایل همان یئرده «تصویر افکار مطبعه»سینده «کلیات دیوان فضولی» عنوانی ایله (8+76+21+6+16+113+128) صحیفه‎لرده حروف ییغما اصولی ایله نشر ائدیلدی. همین نشردیر کی ایندیه قده‎ر تبریزده «فردوسی» کتابخاناسی و تهراندا، «ادبیه» کتابخاناسی طریقی ایله اونلار دفعه تکرار، چاپ و تکثیر ائدیلمیشدیر. ایراندا، بیز تورکلر آراسیندا، «قرآن» و «نهج البلاغه»دن سونرا، ان چوخ اوخونان بو کتابین، همین نشریدیر کی اونو، کندلرده و شهرلرده بیر چوخ ائولرده تاپماق اولار.

1-1. تصویر افکار نشری

بو نشرین اؤزه‎للیک‎لری بئله‎دیر کی اصلینده ناشر هر بؤلومو مستقل بیر رساله فرض ائدرک، اؤزل صحیفه سایلاری وئرمیش و بیری - بیری‎نین آردینجا گتیرمیشدیر.

دیباچه‎نی 8 صحیفه‎ده.

قصیده‎لری 76 صحیفه‎ده.

«بنگ و باده» رساله‎سینی 21 صحیفه‎ده.

«هفت جام» فارسجا مثنویسینی 16 صحیفه‎ده.

غزللر، قطعه‎لر و رباعیلری 113 صحیفه‎ده.

و«لیلی و مجنون» مثنویسینی 128 صحیفه‎ه یئرلشدیریلمیشدیر. بیز بو نشرین 1، 2 ، 4 و 5 ـنجی بؤلوملریندن یارارلاندیق.

1-2. ایلک تنقیدی نشر[1]

چاغداش شاعریمیز «سولماز» تخلّص ائدن «میر صالح حسینی» 1366- نجی ایلده فضولی‎نین تورکجه دیوانین نفیس شکلده 516 صحیفه‎ده نشر ائتدیردی و 40 صحیفه‎یه یاخین یازدیغی فارسجا مقدمه ایله، فضولی حاققیندا دوغرو و ساغلام بیلگیلر وئرمگه چالیشدی. بو، ایراندا ایلک علمی نشر ساییلیر.

میر صالح حسینی بیر چوخ چتین سؤزلری دوغرو اوخویا بیلمیشدیر و بلکه ایلک دفعه اولاراق عربجه مصراعلاری و فارسجا ترکیبلری، حرکه‎لندیرمگه غیرت گؤسترمیشدیر. و یئنه بیرینجی کره حساب ائدیله‎رک، «لیلی و مجنون» مثنویسینده اولان غزللری‎ده دیوانا داخل ائتمیشدیر. زحمت و عشقی‎نین ثمره‎سی اولان «دیوان ترکی محمد فضولی» نین بیر پارا سهولرینه، او جمله‎دن کلمه‎لرین تلفظ‎لرینی چاغداشلاشدیرما مسأله‎سینه، اونون سلیقه و روایتی کیمی باخیلارسا، گؤز یومماق اولار. بو نشرده مثنوی‎نی قطعه یئرینه گتیرمه، ترکیب‌بند و ترجیع‎بندی قاریشدیرما و بو کیمی سهولرده‎ واردیر کی بیز اؤز نشریمیزده اونلاری تکرار ائتمه‎مگه چالیشدیق.قِید ائتمه‎لییم میر صالح حسینی، گرچه قارشیلاشدیرما و نسخه بدل سئچمه ادعاسی ائتمیر، ولاکن وئردیگی متنده قارشیلاشدیرما ایشینه‎ده تابلاشماسی آیدیندیر. مثال اوچون:

وئردی رحلتدن خبر، موی سفید و روی زرد،

چهره‎ی گولگون ایله زُلف پریشانی اونوت.

بِیتینده، ایکینجی مصراع بیر چوخ نشرلر او جمله‎دن کنعان آق یوز و اوندان تقلید ائدن کنگره نشرینده: «چهره‎ی خندانی و ...» شکلینده گئدیر. معلومدور کی بیرینجی روایت دوغرو اولمالیدیر. چونکی چهره‎ی گولگون داهادا چوخ موی سفید و روی زرد ایله تناسبده‎دیر.

1-3. کنگره نشری [2]

ایکینجی تنقیدی نشر «کنگره نشری»دیر. کنگره نشری «کنعان آق یوز و ...» نشری اساسیندا و لاتین آلفابه‎سیندن کؤچورمه یولو ایله حاضیرلانمیشدیر و بعضا نشر فرقلری‎ده عیناً آیاغا وئریلمیشدیر و لاکن حاضیرلایانین اعتناسیزلیغی نتیجه‎سینده سهولر و یانلیشلیقلار ایله دولموش و متنی یارارسیز حالا گتیرمیشدیر. بو سهولره. بعضی مثلاری بئله سیرالاماق اولار:

1. الفبا کؤچورمه‎سینده دقت سیزلیک

دوغروسو

کنگره نشری

غدر ائتسه

قدر ائتسه (4/74) [3]

باقر (امام باقر (ع))

باخیر (9/354)

الاثنین

الاسنن

محابا

مهابا (6/401)

شِیَم

شئم (3/383)

اقدم

اقدام (8/382)

تنغیض

تنقیص (5/417)

سرخ

شرح (8/199)

سرور

شرور (8/418)

 

2. بیت‎لرین تحریفی

دوغروسو

کنگره نشری

قماری،مکر و تزویر و حیل اهلیندن اوتدون، توت

قمارِ مکر و تزویر حیل اهلیندن اوتدون توت (3/39)

نظم بخش مُلک، جعفر بیگِ روشن رای کیم

نظم‌بخش‌ملک‌جعفر‌بیگ‌‌کی روش رای عزّ و شأن (4/444)

بیم قهرین خانمان خصمه برقِ خانه‎سوز

بیم قهرین جان و مان خصمه برق خانه سوز (9/444)

گلدی اول دم کیم چکه تیغین اولاردان انتقام

گلدی اول دم کیم تیغین اولاردان انتقام (6/411)

نه غم ظُلمات وهمیندن اوناکیم خضر رهبردیر

نه غم ظُلمات وضعیندن اونا کیم خضر رهبردیر (1/426)

بلند قدر جنابی کی رای روشن ایله

بلند قدر دقایق آداب سلطنت مبهم (1/421)

تنیمده زخم خدنگ بلا ولی شادام

تنیده زخم خدنگ بلا ولی شادم (10/422)

سِیر قیلسان وصفی نین صرفینه دؤیمز بیر نظر

سری قیلسان همتین صرفینه ... ! (5/415)

بیلمه‌زم نمدیر کی ابر آغلار بنا یانار سحاب

بیلمه‌زم نمدیر منم آغلار منا یانار سحاب (2/31)

نور آلیر شمع روخوندان آفتاب و ماهتاب

کیم آلیر شمع روخوندان آفتاب و ماهتابه (6/33)

 

3. اعتناسیزلیق نتیجه‎سینده، کؤچورمه ایشینده کلمه‎لری حذف ائتمکله شعرلرین اؤلچولرینی قاریشیق حالا گتیرمیشدیر.

دوغروسو

کنگره نشری

قلعه‎لر خط گیبی شطّین اوزره بی‎حد و شمار

قلعه‎لر خط گیبی شط اوزره بی‎حد و شما          (4/258)

جزئی خسارت ایله ...

جزئی خسارت ...       (11/475)

اؤیله کیم هر گئجه و گوندوز برابردیر بنا

اؤیله‎کیم گئجه و گوندوز برابر دیر منا (5/18)

لاییق اؤنونجه اولسا اگر اردوان دوان

لاییق او گئجه دوان دوان (11/375)

بو نه‌دیندیر الله الله، بوته سجده واجیب اولموش

بته‎ی دین‎دیر الله، بوته سجده واجب اولموش (1/105)

توت عزم یوللارین، یوگوروب دؤنمه، ای کؤنول!

دوغوزما یوللارین یوروب توتما ای کؤنول! (6/138)

جام صفایی سون دولو، ای پیر دیر کیم

جام صفای هوشبری وئر ای پیر (!) (375)

رومون کمالی دیر، دئر ایدی بانا خسروا

اومسون کمالی دیر ایدی منه خسروا

گؤرسه کمالِ قُدرتیمی اهل اصفهان

گؤسه یدی کال قدیمی اهل اصفهان (376)

دئیو سالیرسان شیشه‎یه اودو قیلیرسان سویا رام

دیوی سالارسان شیشه‎یه اودو قیلارسان برام! (9/406)

 

4. حذف و اسقاط

بعضی یئرلرده کلمه‎لری یئرسیز اولاراق دگیشمیشدیر. مثال اوچون آشاغیداکی مصراعدا «اخلاصیمی عرض ائت» جمله‎سینی «احسانیمی عرض ائت» ضبط ائتمیشدیر. بو ضبط، مراجعه ائتمه‌گی ادعا ائتدیگی هئچ بیر نسخه‎ده یوخدور:

جاما قیلمیش جم سفارشلرکی یئتکج بزمینه،

اؤپ الین اخلاصیمی عرض ائت یئتیر مندن سلام. (11/407)

 

همین مصراعدان سونرا آشاغیداکی بیتی حذف ائتمیشدیر:

باده‎یه جمشید امانت یوکله‎میش کیم تانریچون ....

 

بعضی غزللری‎ده بوتون چاپلاردا و الیازما نسخه‎لرینده گلمه‎لرینه باخمایاراق، مثال اوچون:

چ‍ونکیم گؤزومه گلمه‎دی هرگز خیال خواب.

 

مصراعلی غزل گتیریلمه‎میشدیر.

 

5. کلمه‎لرین یانلیش اوخونوشو و ضبطی

دوغروسو

کنگره نشری

 

دوغروسو

کنگره نشری

عام

عالمدن

قصور

هنرمندلر

ضرب

اوددان

لعلینه یئنر

گؤز گؤره

ملک

دارالدار غنچه حلقین

قونور

یاشینا

اؤنونده

پاشای عادل

مراتب

شبنمی

کسر

تکون

اعدا

عرش

شقی

استعذوا

شعف

رضا

ماه از

محیط

عار

عالم (ص «ص» دیباچه)

غمدن (ص«ط» دیباپه)

تصوّر (ص«ظ» دیباپه)

خرمندلر(ص«ظ»دیباپه)

ضربت (ص«ک» دیباپه)

اوردان (1/9)

لعلینه ام ائت (2/9)

گؤز گؤه (8/130)

فلک (9/163)

دیریله‎ییر غنچه حلقین (1/197)

قورلار (8/199)

باسا (4/222)

تئائده (3/240)

پا اشی عادی (8/260)

مارتب (8/324)

شبنم (5/325)

کر (7/325)

مکون (4/328)

اعلاء (3/329)

عرض (10/346)

سقی (9/347)

استغدرو (353)

ثقف (9/354)

صفا (2/355)

ماها! (11/364)

حمی (4/365)

آنا (9/365)

 

ناقه

منقطع

کن فکان

قضاتک

آفاقه

مکرم

اولور

ذکی

سئوه‎ر

ثابت قدیندن

سرور

تنیمده

باد صرصر

 

چمنده

شبنم‎دن

احساندان

رأفت

یئری

غالبه

قیلدین

حکمت ارسطو

حبذا

صورت

می ده

بن

رخت

خسارت

فاقد (6/366)

منطقه (8/366)

کژمکان (9/375)

قضاتین (10/379)

آفاق (6/382)

بکرّ (2/390)

اولدور (4/398)

زکی (1/399)

صور (2/400)

نایب قدرتون (9/404)

شَرور (8/418)

تنینده  (10/4263)

باده مرمر (10/424)، (3/472)

چمنده (427)

شبندن  (437)

احسانین (438)

رفعت (10/440)

یئردی (441)

عالیه (4/446)

قیلدی (9/446)

همت ارسطو (4/453)

جندا (2/465)

صولت (10/468)

رمیده (7/474)

بو (2/475)

وقت (7/475)

خسارتیله (11/475)

 

6. عربجه مصراعلارین یانلیش ضبطی

عربجه مصراعلاری بیری - بیرینه قارشیدیرمیش و معناسیز کلمه‎لر ییغینی حالینا گتیرمیشدیر مثال اوچون:

اِنَّهُ مُستَدعی استبقاء کُم بَین الاَنام

 اَشرَقَت مِنکَ عَلی الظَّلماءِ اَنوارُ الهُدی

 خَلَّدَت آثارُ اَنوارٍ بِها زالَ الظُّلامُ

مصراعلاریندا ایکی «بین الانام» ترکیبی «انوار الهدی» یا چئویرمیشدیر: (6/408) و یا «اَوجَبتَ بِالظُّهُورِ ظُهُورِ المُکوّنات» مصراعینی آشاغیداکی حالا سالمیشدیر:

اوجبت بالطهور المکوات. (2/35)

 

7. تکرار و اسقاط

شعرلرین چوخلو تکرار، اسقاط و یئر دگیشمه‎سینه یول وئرمیشدیر. مثال اوچون یگانه «ظ» حرفلی غزلینی 112ـنجی صحیفه‎ده وئرمیش و 113- نجو صحیفه‎ده تکرار ائتمیشدیر. 407 ـنجی صحیفه‎ده 11ـنجی بیتدن سونرا گلن بیتلری حذف ائتمیشدیر، 353 ـنجو صحیفه‎ده‎کی قصیده‎ده «... گؤر اوندا اسرار خدا» عباره‎سینی دالبادال تکرار ائتمیشدیر. دیباچه‎نین مقدمه‎سینده «و ثنای بی‎عدّ» عباره‎سینی یئرسیز اولاراق حذف ائتمیشدیر، 342 ـنجی صحیفه‎ده: «آب لوحی ...» مقطع بیتینی حذف ائتمیشدیر، 430 ـنجو صحیفه‎ده ادعا ائدیرکی «بو بحر نیلگون ...» قصیده‎سینی «تصویر افکار» نسخه‎سیندن گؤتوروبدور. حالبوکی بو قصیده بو نسخه‎ده یوخدور، شعرلرین نوعلارینی قاریشدیریب، مخمس و مسدس‎لری ترکیب‎بند و عکسینه آدلاندیریب، مستقل کتابلار اولان «اربعین حدیث» و «بنگ و باده»نی ده دیوانا سالمیشدیر، «ث» صحیفه‎سینده، «زهی کامل ...» و «بو دون کی جند شام ...» قصیده‎لری‎نین ایلک دفعه نشر ائتمه‎سینی ادعا ائدیر، حالبو کی هر ایکی قصیده «تصویر افکار» چاپیندا نشر اولموشدور.

1-4. فضولی‎نین دیوانی[4]

226 صحیفه‎ده 1371ـنجی ایلده «سیروس قمری» همتی ایله و «فخر آذر» انتشاراتی الیله چاپ اولان بو دیوانین، امتیازی، کلمه‎لری یئرلی یئرینده حرکه‎لندیرمه‎ده‎دیر. بو چاپدا حمید آراسلی آدینا قویولان اوچ صحیفه‎لیک اؤن سؤزدن سونرا 162ـنجی صحیفه‎یه کیمی غزللر، آردینجا، مسدس، مخمس، مربع، قطعه، رباعی و سئچیلمیش مثنویلر گلیر.

بو نشرین صاحبی‎نین کنگره نشری صاحبی خلافینا، علمی ادعاسی اولماسادا، اوندان قات - قات اعتمادا شایان بیر نشردیر. دقت ایله حرکه‎لندیرمه و نقطه‎لمه‎لر، نشر صاحبی‎نین عشق و اینام ایله زحمت چکدیگینی گؤستریر.

1-5. فضولی دیوانی[5]

مرحوم عبدالباقی گولپینارلی‎نین حاضرلادیغی «فضولی دیوانی» ـنا 305 غزل داخل ائدیلمیش، قصیده‎لر وئریلمه‎میش و باشقا شعر نوعلاری ایسه قاریشیق دورومدا چاپ ائدیلمیشدیر. لاتین آلفابه‎سینه نقل ائتمه‎ده،گولپینارلی ایستر ایسته‎مز بعضی سهولره دچار اولموشدور. مثال اوچون XL ساییلی غزلده، آشاغیداکی بیتین:

دیشله‎دیم سه لعلین ای قانیم تؤکن قهر ائیله‌مه،

توت کی قان ائتدیم عدالت ائیله قانی قانا توت.

 

ایکینجی مصراعی سونراکی بیتده‎ده تکرار اولموشدور.

و یا LXIV ساییلی غزلین مطلعینده:

قویما ناقص اهل درد ایچره فضولینی، طبیب!

اؤیله وئر درمان کی دردین ائده گون - گوندن زیاد.

 

«وئر» فعلی یئرینه «بیر» ضبط اولموشدور و همین سهو عیناً امین صدیقی آدینا قورتاران نشره‎ده گیرمیشدی.

و یا CCIV ساییلی غزلده مقطعین بیرینجی مصراعی مغشوش شکلده وئریلمیشدیر:

گرد باد دشت غم تک ای کؤنول هر لحظه آه،

اؤزونه ائیله‌مه همدم فقرادان غیری.

 

و یا XXIII ساییلی غزلده، اوچونجو بیتده و XVVI ساییلی غزلده بئشینجی بیتده و XCIV ساییلی غزلین مطلعینده بیر کلمه سالینمیشدیر و LI ساییلی غزلین بئشینجی بیتینده «عز» کلمه‎سی «عوّ»، LVII ساییلی غزلین اوچونجو بیتینده «فی» سؤزو، «بی»، LXXV ساییلی غزلین اوچونجو بیتینده «حشر» کلمه‎سی «حصر»، CV ساییلی غزلین دؤردونجو بِیتینده «عین» یئرینه «عیب» گئتمیشدیر.

1-6. غزللر[6]

76 صحیفه فارسجا مقدمه ایله نشر اولان فضولی‎نین یوز غزلی، زنگانلی خطاط آقای حسن نیک‌بین ـین گؤزل نستعلیق خطی ایله نشر اولموشدور. چاغداش تدقیقاتچی محمدرضا کریمی اثره یازدیغی مقدمه‎ده، شاعرین یاشاییشی، اثرلری و مفکوره‎سی حاققیندا گئنیش بیلگی وئرمیشدیر. او، بیر یئرده دئییر:

«مولانا محمد فضولی یکی از نوابغ دنیای شعر و هنر و از افتخارات فرهنگ اسلامی است که آذربایجان تقدیم بشریت کرده است. در طول پنج قرن گذشته آثار شاعر به سه زبان ترکی، عربی و فارسی الهام بخش اندیشمندان و شاعران بوده و مشتاقان شعر و ادب از گنجینه‎ی معنوی وی فیض برده‎اند ...»[7]

 

قید ائتمک لازمدیرکی آقای کریمی، بو اثردن باشقا، نشر ائتدیگی «نسیمی» عنوانلی مونوگرافیادا دا، فضولی‎دن بحث ائتمیش و اونون تورکجه شعر تاریخینده نسیمی‎دن آلدیغی تأثیردن گئنیش دانیشمیشدیر.[8]

2. فضولی‎نین تورکجه دیوانی‎نین قورولوشو

فضولی‎نین تورکجه دیوانی، «دیباچه» عنوانلی بیر مقدمه ایله باشلاییر. بزه‎کلی نثر ایله یازیلمیش بو مقدمه‎یه شعر پارچالاری داخل ائدن فضولی، بدیعی بیر شیوه ‎ایله، اصلینده شعرین اهمیتیندن دانیشیر، دئییر کی اوشاقلیقدان شعره هوسی وار ایمیش و عاشقانه شعرین اساس‎سیز اولدوغونو باشا دوشموش و حقیقی عشقه یول آچا بیلمیشدیر.

بیز، تورکجه دیوانین ترتیبینده، دیباچه‎دن سونرا، ایلک اؤنجه اونون دیوانی‌نین الیاز مالار و داش باسمالاریندان داغیلان 34 قصیده‎سینی بیر یئره ییغدیق. بو قصیده‎لر آراسیندا بیر تحمیدیه، بیر نئچه نعت، مدح و بهاریه‎لر یئر آلیر. نعتلر آراسیندان صبا، خنجر، گول و سو ردیفلی نعتلر داها چوخ مشهوردورلار. همین بؤلومه، «لیلی و مجنون» مثنویسینده یئرلشن اوچ فاخر قصیده‌نی ده یئرلشدیردیک. ئیله لیکله فضولی‌نین قصیده‌لری‌نین سایی 46 اولدو.

قصیده‎لر بؤلوموندن سونرا، اونون306 غزلینی بیر یئره توپلایا بیلدیک. باشقا نشرلرده اوچ یوزدن زیاده غزل گورونمه‌میشدیر. غزللرین اساس مضمونو فلسفی - عرفانی عشقدیر. اؤزو دئمیشکن:

بندن فضولی ایسته‌مه اشعار مدح و ذم،

بن عاشقم، همیشه سؤزوم عاشقانه‎دیر.

 

فضولی‎نین غزللری عمومیتله یئددی بیتلی دیرلر. گاهدان 6 و 8 بیتلی غزللری‎ده واردیر. دؤردونجو بؤلومده 46 قطعه وئرمیشیک کی قاباقکی نشرلره گؤره 6 قطعه آرتیریلمیشدیر.

بئشینجی بؤلومده اوچ ترجیع بند، آلتینجی بؤلومده اوچ ترکیب‌بند، یئددینجی بؤلومده بئش مربع، سکگیزینجی بؤلومده دؤرد مخمّس، دوققوزنجو بؤلومده بیر مخمس ترجیع و اونونجو بؤلومده بیر مسدس، اون بیرینجی بؤلومده بیر ملمع و اون ایکینجی بؤلومده 81 رباعی وئریلمیشدیر. باشقا نشرلر و حتی الیازمالار ایله اولان بو قده‎ر فرقین سببی اوندادیر کی، هر شعر نوعونو اؤز یئرینده گتیرمگه سعی گؤستردیک و دقتله شعرلری دوزنه سالماغا چالیشدیق.

بو بولومون سونونا اولی «لیلی و مجنون» مثنویسینده گئدن 24 غزلی‌ده آرتیردیق، سونرا فارسی دیوانیندان تورکجه‌میزه چئوریلن غزللر آراسیندان 163 غزل سئچیب، قطعه‌لر بولوموندن قاباق گتیردیک آیریجا بحث ائده‌جه‌ییک.

3. قارشیلاشدیرما و نسخه بدل‌لر

فضولی‎نین تورکجه دیوانینی یئنی نشره حاضرلاما، ساغلام و تمیز بیر متن وئرمه اوچون، مندن قاباق حمید آراسلی، محمد مهری، علی نهاد تارلان، کنعان آق یوز، سهیل بکن، سدید یوکسل، مژگان جونبور و عبدالباقی گولپینارلی و نسخه‎لری بیرلشدیرمیش، نسخه فرقلری و نسخه‌بدل‌لری، بیرداها قارشیلاشدیرما اوچون وئرمیشلر. من، همین نشرلرین نسخه فرقلرینه توجه ائدرک، و آشاغیدا سیرالایاجاغیم الیازمالارا مراجعتله، علمی تجربه‎لریم اساسیندا، دوغرو بیر متن تقدیم ائتمه‌گه چالیشدیم. و بو ایشی یالنیز «قراءت» آدلاندیریرام. هر دیوانین تصحیح ایشی، ساغلام روایتی حاضرلاما اوچون عمل ائدیلیر. بئله بیر متنی حاضرلاماق اوچون من، آشاغیداکی بوتون نشرلرین نسخه فرقلریندن، ان ساغلام و فضولی دیلینه یاخین اولماسینی ظن ائتدیگیم نسخه‌ بدلی سئچدیم و اُمید ائدیرم کی حله‎لیک ایرانلی اوخوجونو، باشقا نشرلره باش وورماقدان قورتارمیش اولاجاغام:

1. فضولی دیوان، حاضرلایانلار: کنعان آق یوز، سهیل بکن، سدید یوکسل، مژگان جونبور. بو نشری حاضرلاما اوچون 68 الیازما قارشیلاشدیریلمیش و نسخه فرقلری گؤز اؤنونده‎دیر. ایلک دفعه 1958 ـنجی ایلده نشر اولونموشدور. بو نشره 42 قصیده سالینمیشدیر و ایکینجی چاپیندا (1991) نسخه فرقلری و نسخه بدل‌لر حذف ائدیلمیشدیر. من اؤز قرائتیمه اساس وئرمه اوچون بیرینجی چاپدان (1958) یارارلاندیم.

2. فضولی حیاتی و اثرلری، حاضرلایان محمد فؤاد کؤپرولورزاده، استانبول، 1924. بو چاپین بؤلمه‌لری بئله دیر: دیباچه ( ص2-9)، قصائد ( ص10-79)، بنگ و باده (ص 81-99)، مکتوب (ص 100-103)، ساقی نامه (ص 104-115)، مرثیه (ص 116-118)، غزلیات (ص 119-226)، لیلی و مجنون (ص 227-352).

 

3. فضولی دیوانی، قارشیلاشدیران علی نهاد تارلان، استانبول اونیورسیته‎سی، ادبیات فاکولته‎سی طرفیندن 1950 ـنجی ایلده نشر ائدیلمیشدیر. اونون دا نسخه فرقلری صحیفه‎لرده گلمیشدیر. بو چاپدا قصیده‎لر بؤلومو یوخدور.

4. فضولی دیوانی، حاضرلایان عبدالباقی گولپینارلی، تصحیح ایشینی قونیه نسخه‎سیندن آلمیشدیر. بو چاپدادا قصیده‎لر بؤلومو یوخدور.

5. مرحوم آراسلی‎نین 981 و 991 هجری تاریخلرینده استنساخ اولونان ایکی نسخه اساسیندا 1959- نجو ایلده باکی شهرینده چاپ ائتدیردیگی و هابئله 1958ـنجی ایلده افست طریقیله نشر ائتدیگی 980 هجری تاریخلی نسخه‎یه‎ده مراجعت ائتدیک.

6. میرصالح حسینی نشری.

 

بو چاپی نسخه‎لردن علاوه، تهراندا و تبریزده اولان آشاغیداکی الیازما نسخه‎لرینی‎ده گؤزدن کئچیردیک:

  1. مطهری کتابخاناسیندا ساخلانیلان 307، 308، 305، 306 ساییلی الیازما نسخه‎لری.
  2. تبریز کتابخاناسیندا ساخلانیلان 557، 558 و 559 ساییلی الیازما نسخه‎لری.
  3. منیم اؤز کتابخانامدا اولان الیازما نسخه‎سی.
  4. گنبد قابوس دا اولان حاج ولی محمد خوجه یه عائد الیازما.

چاپ اولموش دیوانلار آراسیندان هجری 1266- نجی ایلده تبریزده داش باسماسی اصولیله نشر اولان، هابئله تصویر افکار مطبعه‎سی نشری، منجه بوتون غیر تنقیدی نشرلر ایچینده ان ساغلام و تمیز نشرلردیر کی دواملی اولاراق اونلارا مراجعت ائتدیک. هابئله میر صالح حسینی‎نین تهراندا نشر ائتدیگی دیوانی‎دا گؤز اؤنونه آلدیق.

بئله‎لیکله 4 تنقیدی، 3 غیر تنقیدی نشر و 8 الیازمایا مراجعت ائدرک، الینیزده اولان نشری حاضرلایا بیلدیم. قصیده‎لر بؤلومو بو نشرلرین و الیازمالارین چوخوندا گلمه‎دیگی اوچون، اونلارین حاضرلاماسیندا، الیمیزده‎کی محدود قایناقلاردان استفاده ائتدیک. الیازمالارین ایچینده یالنیز 308 و 305 ساییلی الیازمالاردا بعضی قصیده‎لر گلمیشدی. تصویر افکار نشرینده قصیده‎لر داها دوزگون وئریلمیشدیر.

نسخه فرقلری‎نین بیر داها بو نشره انتقال ائدیب سیرالاماسینی ملال گتیریجی حساب ائتدیک. بو مسأله حاققیندا قیساجا دانیشماغی لازم گؤروره‎م:

«تصویر افکار» مطبعه‎سینده چاپ اولان نسخه‎نی اساس گؤتوردوم و اورادا اولان بوتون شعرلری «کنعان آق یوز ...»ون حاضرلادیقلاری متن ایله قارشیلاشدیردیم و وئردیکلری نسخه فرقلرینی کلمه - کلمه توتوشدوردوم و حاضرلانان متنی، آدلارینی سیرالادیغیم دیگر چاپی و خطی نسخه‎لر ایله اوز به اوز قویدوم، نسخه فرقلرینی گؤرنده، فضولی دیلینه، شیوه‎سینه و غزلین گئدیشینه و آهنگینه اویغون تشخیص وئردیگیم روایتی سئچدیم. یعنی مختلف وجه‎لرین ایچینده، ان سلیس وجهی سئچیب گتیردیم.

«لیلی و مجنون» مثنویسینده گئدن 24 غزلین اصل قرائتینی ایسه، 1977 ـنجی ایلده حمید آراسلی طرفیندن چاپ اولان نسخه‎دن اساس آلدیم.

12ـنجی بؤلومده وئردیگیمیز ملمّع ایسه، آقای صدیار وظیفه (ائل اوغلو) همتی ایله اسلامی شورا مجلس کتابخاناسی 152 ساییلی «دیوان والی» الیازماسی‎نین حاشیه‎سیندن آلینمیشدیر.

مولانا حکیم ملامحمد فضولی تورکجه دیوانینی ترتیب ائتمه ‎شیوه‎م، باشقا شاعرلرین دیوانلارینین علمی - تنقیدی متنلرینی حاضرلاماقدا کیمسه‎یه درس اولمامالیدیر. هر اسکی دیوانی حاضرلاماق اوچون، حاضرلایان «سند» و «نسخه» آردینجا گزمه‎لیدیر. منیم حاضرلادیغیم متن اونا گؤره بورادا استثنا اولونور کی مندن قاباق یوزه یاخین «سند» و «نسخه» آراشدیریلیبدیر و نسخه فرقلری‎نین هامیسی ایندی گؤز اؤنونده‎دیر و ساغلام و نهایی «قرائت» گؤزله‎ییر. بو قرائتی حاضرلامیشام و اوخوجویا تقدیم ائدیرم.

املا شیوه‎لری سئچمه یاردیمی ایله چالیشدیم کی فضولی چاغی‌نین یازیلی و سؤزلو تورکجه‎سینی گؤسترمگه غیرت گؤستریم. بو آماجلا، بعضی عوضلیک و اداتلارین اسکی املاء فورماسینی ساخلاماغا چالیشدیم:

بن (من)، بنا (منا)، سنا (سنه)، قامو (هامو)، قانسی (هانسی)، بین (مین)، آندا (اوندا)، آنین (اونون)، گیبی (کیمی) و ... .

املا شیوه‎سینه گلدیکده، چاغداش اوخوجونون یاخشی اوخویا بیله‎جگی بیر املا شیوه‎سی سئچدیم. گرچه حله‎ده بو موضوعدا اؤزوموزو موفّق سایا بیلمه‎ریک، لاکن الیمیزدن گلدیگی قده‎ر، چالیشدیق کی حله‎لیک خلقین عمومی املا سلیقه‎سیندن، آشیری دورومدا چیخمایاق. هدف عربجه و فارسجا کلمه‎لرین املاسینی اولدوغو شکلده ساخلاماقدیر، لاکن حله‎لیک اوخونوشا گؤره استقامت سئچدیک و فرقلی املا فورمالارینا یئر وئردیک.

متنی حاضرلایاندان سونرا، فلسفی و عرفانی اصطلاحلار و عربجه و فارسجا چتین لغتلرین شرحینی یازدیم، عربجه بیتلرین معنالارینی تورکجه‎میزده شعر دیلی ایله روایت ائتدیم، لازم اولان جدوللری متنه آرتیردیم.

نتیجه: منیم حاضرلادیغیم فضولی دیوانی‌نین متنی‌نین ایندیه قده‌ر ایراندا و خارجه‌ده چاپ اولان کلیات و دیوانلاردان کامل و دوزگون اولماسینی ظن ائدیرم. تورکجه دیوانین قورولوشونو دا دگیشیب یئنی دوزنه سالدیم و یئنی املا شیوه‌سینه اویغون تنظیم ائتدیم.

 

 



[1] دیوان ترکی، به کوشش میرصالح حسینی، تهران، انتشارات آفرینش، 1368.

[2] دیوان ترکی، تصحیح و تحشیه امین صدیقی، دبیرخانه کنگره بزرگداشت حکیم محمد فضولی، تهران، 1374.

[3] صحیفه سایلاری کنگره نشریه عائد دیر.

[4] فضولی‎نین دیوانی، به کوشش سیروس قمری، انتشارات فخر آذر، تبریز 1371.

[5] فضولی دیوان، حاضیرلایان عبدالباقی گولپینارلی، استانبول 1961.

[6] فضولی، مولانا ملامحمد. غزللر، مقدمه و ترتیب ائدن: محمدرضا کریمی، انتشارات ستارۀ زنجان، زنجان، 1374.

[7] همان، ص 41.

[8] کریمی، محمدرضا. عمادالدین نسیمی، ستاره‌ی زنجان، زنجان، 1369.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی