تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‌نین فارسجا دیوانیندان تورکجه ترجمه‌لردن سئچمه‌لر
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

1. فارسجا دیوانین ترجمه‌لری

فضولی‌نین فارسجا دیوانین تورکجه‌میزه قازاندیرماق، ایللر بویونجا هامیمیزین آرزولاریمیزدان بیری ساییلیردی. فضولی‌دن سونرا بیر چوخ شاعرلر بو ایشه باشلامیشلار و هر کس اونون بیر و یا بیر نئچه فارس غزلینی تورکجه‌میزه چئویرمیشدیر و یا تضمین ائتمیشدیر. بیز، الینیزده اولان مجموعه‌ده میر مهدی سیدزاده، م. سلطان‌اف، علی آقا واحد، محمد تقی زهتابی (شبسترلی) و م. مبارز طرفیندن ترجمه اولان غزللر آراسیندان جمعی 163 ترجمه‌نی بیر یئره توپلاییب بورادا نشر ائدیریک.

2. ردیفلی غزللر

حکیم فضولی، فارس شعرینده یئنی بیر سبک و شیوه‌نین تمل داشینی قویموش بیر انقلابچی شاعر ساییلماقلا برابر، چوخ فاخر و طنطنه‌لی دیل صاحبی‌دیر. عین حالدا تئز آنلاشیلان و ساده جمله بیچیملریندن قورولان بیر فورما دا ایشله‌دیر. اونون غزللرینده عمومیتله «ردیف» واردیر. هر شاعر، شعرده ردیف سئچه بیلمز. خیالی تصویرلر یارادا بیلن ان گوجلو شاعرلر، غزللرینی ردیف ایله بزه‌ییرلر. فضولی‌نی تعقیب ائدن صائب تبریزی‌نین ده غزللری ردیفلی غزللردیرلر. بو ایکی شاعر، اؤز گوجلولوکلرینی، خیالی تصویرلری و معنانین لفظدن انجذاب ائدیلمه‌سینی، ردیفلی غزللر یازماق ایله گؤستره بیلمیشلر.

الینیزده اولان ترجمه‌لرده، ترجمه‌چیلرده، ترجمه‌ده همین ردیفلری ساخلاماغا چالیشمیشلار. مثال اوچون:

در آینه چو عکسم، بر صورتم نظر کرد،

بر دیده‌ی ترِ من، او نیز دیده تر کرد.

(دیوان فارسی، غ./168)

مطلعلی غزلین چئویریسینده، مترجم «ائتدی» ردیفینی ساخلامیشدیر:

آئینه‌ده عکسیم اوزومه بیر نظر ائتدی،

احوالیما گؤز یاشی تؤکوب، دیده تر ائتدی.

 

و یا:

اصل          ز جهانگردی ما دیدن یاری است غرض،

               زین همه سیر در این دشت، شکاری است غرض.

(دیوان فارسی، غ./226)

ترجمه        عالمی گزمه‌گیمیزدن بیزه یار ایدی غرض،

               چمنی سِیر ائله‌مکده‌نسه، شکار ایدی غرض.

* * *

اصل          تنگ آمده به جلوه‌ی آهم فضای چرخ،

               خواهد گذشت عاقبت از تنگنای چرخ.

(دیوان فارسی، غ./124)

ترجمه        آهیم ائدنده جلوه‌، اولور دار فضای چرخ،

               آخر کئچر، گئده‌ر سنی، آهیم، سمای چرخ!

* * *

اصل          داغ عشق صنم لاله‌عذاری دارم،

               دل سودا زده‌ای، جان نزاری دارم.

(دیوان فارسی، غ./290)

ترجمه        عاشقم، بیر صنم لاله‌عذاریم واردیر،

               بیرده سئودالی باشیم، قلب فگاریم واردیر.

* * *

اصل          چیست جرم من که باز از چشم یار افتاده‌ام؟

               معتبر بودم، ز چشم اعتبار افتاده‌ام!

(دیوان فارسی، غ./322)

ترجمه        وار نه تقصیریم، یئنه من چشم یاردان دوشموشم،

               معتبردیم، حیف ایندی اعتباردان دوشموشم.

* * *

اصل          چشم بگشادم به بالایت، بلا دیدم تو را،

               بی‌خودم کردی، نمی‌دانم کجا دیدم تو را.

(دیوان فارسی، غ./43)

ترجمه        قدّ و بالانا باخاندا، بیر بلا گؤردوم سنی،

               واله اولدوم، هاردا من، ای دل‌ربا! گؤردوم سنی.

* * *

اصل          نمی‌خواهم به او درد دل صدپاره بنویسم،

               که می‌دانم نخواهد خواند، گر صدباره بنویسم!

(دیوان فارسی، غ./294)

ترجمه        قلبیمین دردینی من ایسته‌میرم یاره یازام،

               بیلیرم کی، اوخوماز، گر اونا صدباره یازام!

* * *

اصل          درد دل ما را ز ره لطف دوا کن،

               لطفی بنما، چاره‌ی درد دل ما کن.

(دیوان فارسی، غ./344)

ترجمه        درد دلیمه لطف ائله‌ییب، بیرجه دوا قیل،

               لطف ائت، گؤزه‌لیم! دردِ دله چاره عطا قیل.

* * *

اصل          با عارض تو شمع کشیدی زبان بحث،

               وز گرمی‌اش گرفته زبان در میان بحث.

(دیوان فارسی، غ./118)

ترجمه        دیل آچیب شمع، ائله‌دی عارض دلدار ایله بحث،

               تئز توتولدو دیلی، قهریندن ائده‌ر یار ایله بحث.

* * *

اصل          یار خواهی، دلا! ز جان بگذر،

               از همه هستی جهان بگذر.

(دیوان فارسی، غ./201)

ترجمه        ای کؤنول! یاری ایسته، جاندان کئچ،

               اویما بو وارلیغا، جهاندان کئچ!

* * *

اصل          اگر بگذشت مجنون، من بماندم یادگار از او،

               وگر شد کوهکن هم، من کمر بستم به کار او.

(دیوان فارسی، غ./364)

ترجمه        اگر اؤلموشسه مجنون، قالمیشام من یادگار اوندان،

               گئدیبسه کوهکن، قالمیش منه ایندی بو کار اوندان.

* * *

اصل          گرد گلت کشید ز عنبر حصار، خط،

               شد شاهد جمال تو را پرده‌دار خط.

(دیوان فارسی، غ./227)

ترجمه        عنبردن آی جمالینی سالمیش حصارا خط،

               بنزه‌ر او گول عذارین اوچون پرده‌دارا خط.

* * *

اصل          مرا، ای شمع! میل گریه شد در هجر یار، امشب،

               تو بنشین، گریه‌ی دلسوز را با من گذار امشب.

(دیوان فارسی، غ./54)

ترجمه        یارین هجرینده یئنه گؤزلریم آغلار بو گئجه،

               سن سؤن ای شمع! منیم آغلاماغیم وار بو گئجه.

* * *

اصل          زدی چو در دلم آتش، مکش چو شعله سر از من،

               چو شمع سوختنم بین، مباش بی‌خبر از من.

(دیوان فارسی، غ./352)

ترجمه        یاخیبسان قلبی، باری، شعله تک گل چکمه سر مندن،

               نظر قیل، شمع تک یاننام، سن اولما بی‌خبر مندن.

3. مرکب ردیفلر

فضولی‌نین فارسجا غزللرده گتیردیگی ردیفلر، چوخدا آسان و ساده ردیفلر دگیلدیر. او بعضاً مرکّب و بوروشوق و بیر نئچه کلمه‌دن قورولان و یا تام جمله اولان ردیفلرده گتیریر. مثال اوچون: من دارم ندارد کس، نمی‌خواهم تو را، نمی‌آید ز من، دور از تو، به دست آوردم، داشته باشد، که باشد، که نباشد و سائره.

الینیزده اولان ترجمه‌لرده‌ده، بیر چوخ یئرده ترجمه‌چی شاعرلر، همین مرکب ردیفلری عیناً چئویرمیش و فضولی‌نین تایسیز بدیعی یارادیجیلیق نمونه‌لرینی دیلیمیزه قازاندیرمیشلار. مثال اوچون:

اصل          سرم را درد بر بالین محنت سود دور از تو،

               تنم در بستر بیچارگی فرسود دور از تو.

(دیوان فارسی، غ./360)

ترجمه        باشیم محنت بالینجیندا چکیب آزار، اوزاق سندن،

               اولوب غم بسترینده جسم و جان بیمار، اوزاق سندن.

* * *

اصل          غمش در سینه‌ام جا کرد، چون بیرون شود، یارب؟

وگر ماند چنین حال دل من، چون شود یارب؟   

(دیوان فارسی، غ./53)

ترجمه        غمی سینه‌مده یئر توتموش، اوره‌ک پُرخون اولا، یارب!

                بو غم قالسا اگر، درد دلیم افزون اولا، یارب!

* * *

اصل          محتاج وصال تو که باشد که نباشد؟

               مشتاق جمال تو که باشد که نباشد؟

(دیوان فارسی، غ./146)

ترجمه        محتاج وصالین گؤزه‌لیم سؤیله کیم اولماز؟

               مشتاق جمالین گؤزه‌لیم سؤیله کیم اولماز؟

* * *

اصل          سوخت دل، صد قطره خون در چشم تر دارد هنوز،

               مرد آتش شعله‌ای با صد شرر دارد هنوز.

(دیوان فارسی، غ./206)

ترجمه        یاندی قلبیم، گؤزده قانلی قطره‌لر واردیر حله،

               اود سؤنوبسه، شعله‌میزده یوز شرر واردیر حله.

 

ترجمه‌چی شاعرلر، بعضاًده فضولی‌نین ایشلتدیگی مرکب ردیفین، بیچیمینی دیلیمیزه اویغون اولاراق ده‌گیشمیشلر مثال:

اصل          سرورا! همچو قدت شیوه‌ی رعنایی نیست،

               این قدر هست که او مثل تو، هر جایی نیست.

(دیوان فارسی، غ./69)

ترجمه        ای اوزون گلشنی، گلزار جهاندان رعنا،

               نه قده‌ر وار گولِ رعنا، اؤزون اوندان رعنا!

* * *

اصل          ما را ز وصل دوست جدا می‌کند فلک،

               باز این چه دشمنی است به ما می‌کند فلک؟

(دیوان فارسی، غ./239)

ترجمه        ایستر کی یاردان بیزی ائتمسین جدا فلک،

               دشمنلیگین بیزه یئنه گؤردو روا فلک.

* * *

اصل          من به غم خو کرده‌ام، جز غم نمی‌باید مرا،

               ور ز غم ذوقی رسد، آن هم نمی‌باید مرا!

(دیوان فارسی، غ./29)

ترجمه        من غمه اؤیره‌نمیشم، بی‌غم منه لازم ده‌گیل،

               غمده ذوق اولسا اگر، اول هم منه لازم ده‌گیل.

4. ردیفسیز غزللر

ترجمه‌چیلر، ردیفی اولمایان اویاقلی و قافیه‌لی غزللرده ایسه، قافیه‌لری عینی اولاراق ساخلاماغا چالیشمیشلار.

اصل          شب عید است چندانی امان، ای عمر مستعجل!

               که صبح آید کشد تیغ و کند قربانم آن قاتل.

(دیوان فارسی، غ./247)

ترجمه        صاباح بایرامدیر، ای عُمروم! آمان وئر، ائیله‌‌مه تعجیل،

               سحر اولسون، منی خنجرله قربان ائتسین اول قاتل.

 

بو غزلین ترجمه‌سینده، ترجمه‌چی شاعر، گیل، محمل، مشکل، هائل قافیه‌لرینی‌ده عیناً ساخلایا بیلمیشدیر.[1] و یا آشاغیداکی غزلده:

مگر کی قوش دیلین آنلار قیزیل گول،

کی دینلر آه و زار ائتدیکجه بولبول.

تحمّل، تجمّل، تغافل، سلاسل و توکّل قافیه‌لرینی ساخلامیشدیر.[2] هابئله:

تؤکولوب زُلف پریشان اوزونه هاله مثال،

عارضین بدره دؤنوب، وار ایکی یانیندا هلال.

خیال، وصال، کمال، حال، خال و محال قافیه‌لری ترجمه‌ده‌ده گلمیشلر.[3]

5. یئنی قافیه‌لر و ردیفلر

بعضاً ترجمه‌چی شاعرلر قافیه‌لری اؤزلری سئچمیشلر. بئله حاللاردادا ترجمه چوخ لطیف، دولغون، مضمونلو و اصل متنه تام اویغون دوشموشدور:

اصل          بهر صید، آن ترک بدخو بر سمند کین نشست،

               باز خواهد شد عنان صبر صد مسکین ز دست.

(دیوان فارسی، غ./ 63)

ترجمه        آتلانیب اول تورک بدخو، ائیله‌دی عزم شکار،

               قالمادی یوز عاشق بیچاره‌ده صبر و قرار!

* * *

اصل          چو بهر زینت آن گل‌چهره در آیینه می‌بیند،

                ز مژگان صد خدنگ آئینه را در سینه می‌بیند.

(دیوان فارسی، غ./ 149)

ترجمه        بزه‌ک واختی باخارسا گوزگویه گول اوزلو اول جانان،

               گؤره‌ر کیپریکلریندن گوزگونون کؤکسونده یوز پیکان.

* * *

اصل          چند ای چرخ! مرا زار و زبون می‌سازی؟

               قدم از بار غم و غصه نگون می‌سازی؟

(دیوان فارسی، غ./ 405)

ترجمه        بسیندیر، ای فلک! ائتدین زبون و خار منی،

               بوکوب‌ده قدیمی، قیلدین، غمه دچار منی.

 

ترجمه‌چی شاعرلر، ترجمه‌ده بعضاً اؤزلری یئنی قافیه و ردیفلر سئچه‌رک و بیتلرین مضمونلارینا صادق قالاراق، گؤزه‌ل بدیعی اثرلر یارادا بیلمیشلر. اؤرنک اولاراق:

اصل          من چه کردم که مرا از نظر انداخته‌ای،

               نظر لطف به جای دگر انداخته‌ای؟

(دیوان فارسی، غ./ 378)

ترجمه        نه خطا چیخمیش الیمدن، سالمیسان گؤزدن منی،

               مهرینی اغیارا سالدین، بؤیله بیلمزدیم سنی.

 

ردیفسیز شعرلره، یئنی قافیه‌لر سئچن ترجمه‌چیلرده اولموشلار:

اصل          شده‌ام بسته‌ی گیسوی شکن بر شکنت،

               مکش ای گل! که به گردن مفتد خون منت.

(دیوان فارسی، غ./ 78)

ترجمه        باغلاییب قلبیمی گیسوی خم پر شکنین،

               قالاجاقدیر منی اؤلدورسن آدین قانلی سنین!

 

بعضاً ده ترجمه‌چی شاعرلر غزللرده اولان ردیفلری حذف ائتمیش و قافیه‌لری گتیرمیشلر. مثال:

اصل          با تو وصلم شب نوروز میسّر شده بود،

               شبم از وصل تو با روز برابر شده بود.

همه شب تا به سحر خنده تو می‌كردی و شمع،

سوختن بر من و پروانه مقرر شده بود.

(دیوان فارسی، غ./ 128)

ترجمه        وصلین منه نوروز گئجه‌سی اولدو میسّر،

               سانکی او گئجه‌م گوندوز ایله اولدو برابر.

               گولدون گئجه‌نی صبحه کیمی شمع ایله، ای یار!

               یانماق منه پروانه‌لره اولدو مقرّر.

 

ردیف و قافیه‌لری ساخلانیلان ترجمه‌لرده، ترجمه‌چی شاعرلر، تمامیله فضولیانه بیر دیل ایله چیخیش ائتمیشلر. ولاکن یئنی ردیف و قافیه گتیره‌نلر، هر زمان بو ایشده هر طرفلی توفیق الده ائتمه‌میشلر. اونلار، اساس مضمونلاری ساخلاسالاردا، بعضاً اصل معنا چالارلاریندان چیخمیشلار. بونا اؤرنک اولاراق آشاغیداکی غزلی مثال گتیرمک اولار:

اصل          به دو گیسو مه روی تو نه‌ چندان عجب است،

               عرصه‌ی جلوه‌ی خورشید میان دو شب است.

               جان شیرین به كدامین بسپارم، چه كنم؟

               طالبان، ذوق كه دارند همان در طلب است.

               نه وفا از تو به دل می‌گذرانم نه وصال،

               جان ندادم به تو، نومیدی من زین سبب است.

               نیست مقدورِ كسی لذت ادراك وصال،

               دو دلم در دل، من تا هوس آن دو لب است.

(دیوان فارسی، غ./106)

ترجمه        ایکی هؤروک آراسیندا اوزون قیامت ائده‌ر،

               ایکی گئجه آراسیندا گونش اقامت ائده‌ر.

               کؤنول قوشا لبینه جانیمی دئمیش قربان،

               ایکی عزیزه بو بیر جان نئجه کفایت ائده‌ر.

               وصال ذُوقو اونون اولمادی بیزه قسمت،

بو ذُوقو یارب او دلبر کیمه کرامت ائده‌ر؟

               نه وصلی اولدو میسّر، نه عهده ائتدی وفا.

او گول یئنه منه بدبین دئیه، ملامت ائده‌ر.

              

بئله حاللاردا ترجمه‌چی شاعرلر بعضاً اصلده‌کی مصراعلارین یئرینی‌ده ده‌گیشمیش و ایکینجی مصراعی، بیرینجی مصراع اولاراق قید ائتمیشلر:

اصل          گر چشم به رخسار تو صد بار گشادم،

هر بار دوصد سیل به رخسار گشادم.

فریاد كنان راز دلم پیش تو بگشاد،

               هر سیل كه از دیده‌ی خونبار گشادم.

               آه! از تو كه ناگفته به اغیار گشادی،

               هر راز كه پیش تو من زار گشادم.

(دیوان فارسی، غ./319)

 

ترجمه        یوز دفعه گؤز آچدیم گول رخسارینا، ای جان!

               هر دم اوزه آچدیم ایکی یوز سِیل ایله طوفان.

               هر سئل کی آخیتدیم یولونا دیده‌ لریمدن،

               فریاد ائده‌رک سرّیمی آچدی سنه، هر آن.

هر سرّ کی گیزلینده دئمیشدیم سنه، ای گول!

اغیارا دئدین، ساخلامادین سن اونو پنهان.

 

عمومیتله دئمک لازمدیر کی ترجمه‌چی شاعرلر، بدیعی ترجمه ایشینده موفق اولموشلار. بعضی ترجمه‌لر او قده‌ر لطیف و آخیجی دوشموشلر کی ایللر بویو خواننده‌لر طرفیندن مغامات هاوالاریندا اوخونموشلار.

6. فارسجا دیوانین مضمونلاری

حکیم فضولی‌نین فارسجا دیوانی‌نین اساس مضمونلاری، عطار، حافظ، نسیمی و باشقا عارف شاعرلرین دیوانلاریندا اولان مضمونلاردیر. او، وارلیق بیرلیگی (= وحدت وجود) نه اینانان عارف، عالم و متشرّع بیر شاعردیر. فارسجا دیوانی شعرلری‌نین مضمونلارینی استخراج ائتمه اوچون، بعضی عنوانلاری آشاغیدا گتیریریک. وئردیگیمیز مثاللارین فارسجا قارشیلیغی‌نی فارسجا دیوانین غزل سایی ایله بیرلیکده یازیریق.

7. عشق

فضولی عاشقدیر، عشقدن باشقا بیر ایش الیندن گلمز. اونون عشقی، ائله بیر عشقدیر کی عقل زنجیرینی بوینوندان آچیر و جنون زنجیرینده اونا ذُوق گتیریر:

عاشقم، سئومکدن اؤزگه کار، الیمدن گلمه‌ییر،

اهل تقوا ائیله‌ین رفتار، الیمدن گلمه‌ییر.

ای کؤنول عقلین یوکون تاپشیردیم آخر من سنه،

بو یوکو چکمک اولور دشوار، الیمدن گلمه‌ییر.

سؤیله‌مم هرگز جنون قِیدینده هئچ بیر ذوق یوخ،

عاقلم، بیهوده بوش گفتار الیمدن گلمه‌ییر.

(دیوان فارسی، غ./354)

 

بو عشق میدانیندا ایسه، معشوقونون ذکرینی هر دیلده حس ائدیر:

گزه‌ر افسانه تک دیللرده عشقین، هر یئره گئتدیم،

دانیشا هر کس هر کسله، سنین آدین چکر گؤردوم.

(دیوان فارسی، غ./257)

 

اونا گؤره‌ده عشقه دوشمه‌گه فخر ائله‌ییر و ائله یانیرکی حتی شمع اونون حالینا گولور. و او، بو حالی گؤرونجه، دئییر:

فضولی! آغلار ایکن من، گولرسه شمع، ده‌گیل بی‌جا،

کی من ده گولمه‌گی شمع آغلایان دمده روا گؤردوم.

(دیوان فارسی، غ./255)

 

فضولی، بو عشقی، عادی عشق سایمیر، اونو «یوخاری عالمدن بیر فیض» حساب ائدیر:

بو قده‌ر منده هوس کیم قدِ رعنادان اولوب،

فیض مخصوصدور اول عالم بالادان اولوب.

رخ زیبایه نظر عشقی کی وار قلبیمده،

پاک بیر نوردور اول، خالق یکتادان اولوب.

(دیوان فارسی، غ./42)

8. شکایت

فضولی‌نین فارسجا غزللری‌نین اساس مضمونو، شکایتدیر. بو شکایت، اصلینده زمانه‌دندیر. علوی بیر عشق، سماوی بیر محبت و تعریفه سیغماز بیر سئوگی ایسه هر زمان شاعری تسکین وئرن، شفا ائدیجی درمان کیمی اونون اوره‌ک سیخیجی غملری قارشیسیندا دورسادا، او، داد- فریاد و شکایتدن اله چکه بیلمیر:

بسیندیر ای فلک! ائتدین زبون و خار منی،

بوکوب ده قدّیمی، قیلدین غمه دچار منی.

گؤزومده جلوه‌نما ائتمه گل هر ادنانی،

حسد غمیله داها ائتمه اشکبار منی.

(دیوان فارسی، غ./405)

 

زمانه‌دن باشقا او، یاری‌نین وفاسیزلیغی کی هئچ، اونون اعتناسیزلیق و تغافل ائتمه‌سیندن داها چوخ شکایتله‌نیر. بورادادا اؤزونو گناهکار حساب ائدن فضولی دئییر:

نه ائتدیم، بیلمیرم یاره کی، کوسدو نازلی یار مندن،

گؤزوندن دوشموشم یارین، کسیبدیر اعتبار مندن.

خبردار ائتدیلر یوخسا اونو خاک اولدوغومدان کی،

توتوبدور قلبینین آیینه‌سی بونجا غبار مندن.

باتیرمام خار مژگانی نگارین گول آیاغینا،

نه‌دن بس اولدو رنجیده یئنه اول گول‌عذار مندن.

(دیوان فارسی، غ./351)

 

بو شکایت، الاهی و عرفانی عشق شکایتی‌دیر. زمانه و زمانه اهلیندن اولان شکایت ایله فرقله‌نیر. شاعر دئییر اونا گؤره بو شکایتلره دوام ائدیر کی یارینی ذکر ائتسین:

بو شکایتلر کی یاریمدان من زار ائیله‌رم،

مقصدیم یار آدیدیر کیم دیلده تکرار ائیله‌رم.

نفرتیم وار اول کسه کیم طالب دنیا اولا،

چونکو سلطانام گدالاردان بئله عار ائیله‌رم.

ای فضولی! کیمسه تاپماز عشق دردیندن نجات،

من عبث‌دیر کی علاج قلب بیمار ائیله‌رم.

(دیوان فارسی، غ./279)

9. استغاثه

 الاهی معشوق اؤنونده استغاثه و یالواریش، عارف شاعرلریمیزین عرفانی یارادیجیلیغیندا اساس موضوع ساییلیر. فضولی فارسجا غزللرینده بئله بیر استغاثه‌یه چوخ یول وئریر:

درد دلیمه لطف ائله‌ییب بیرجه دوا قیل!

لطف ائت گؤزه‌لیم درد دله چاره عطا قیل!

بیر عُمردور حسرت چکیریک گؤرمه‌گه رویین،

بسدیر، سنی تانری! بیزه گل عرض لقا قیل!

باشدان کئچه‌رک دوشموشم آرتیق من آیاقدان،

من بی‌سر و پا عاشقه باخ، درده شفا قیل!

(دیوان فارسی، غ./344)

10. آیریلیق

شاعر آیریلیغی هئچ ایسته‌مه‌ین بیر عاشقدیر. او دئییر من کی عشق اودو ایله آلیشیب یانیرام، انصاف ده‌گیل آیریلیق اودو دا اونا آرتیریلسین. آیریلیغی معشوقون غروروندان ناشی بیلیر و یالواراراق دئییر:

ای گؤزه‌ل! گئتمه، منیم قلبیمی سن قان ائله‌مه!

عشقیمین داغینی گل هجر ایله سوزان ائله‌مه!

گئیمه، ای سرو! سفر پالتاری غم باری ایله،

اگمه بو قدّیمی، گل خاک ایله یکسان ائله‌مه!

اول گونش رویونو هجرانی ایله صورتیمی،

اؤز جگر قانیم ایله لاله تک الوان ائله‌مه!

(دیوان فارسی، غ./338)

9-11. استقامت

شاعر ایناندیغی عشقده پابرجادیر، استقامت صاحبی‌دیر و گؤره‌جه‌گی ایشی، اؤزوندن سونرا کیمسه‌نین طاقتیندن اوزاق حسن ائدیر، عشقده اصرار ائدیر و هئچ بیر شئیین باهاسینا، عشقدن ال اوزمک ایسته‌مه‌ییر:

بیز هئچ زماندا ترک رخ یار ائتمه‌ریک،

هئچ بیر کس ائتمه‌ین ایشی زنهار ائتمه‌ریک.

بنزه‌تمیشیکسه قامتینی سروه شرمدن،

باش دیکمیشیک یئره، بونو تکرار ائتمه‌ریک.

بیرگون رقیب آییرسا بیزی بند- بند، یئنه،

بیز عاشقیک اونا بونو انکار ائتمه‌ریک.

(دیوان فارسی، غ./327)

9-12 . معشوقون اعتناسیزلیغی

فضولی‌نین فلسفی- عرفانی دوشونجه‌سینه گیرمک، چوخ ساده ایش ده‌گیلدیر. اونون دنیاسیندا، «جنّت باغی» واردیر، اؤزونو اورادان گلمه حساب ائدیر:

بولبول عرشم فضولی، منزلیم جنت باغی،

بو یئره بی‌اختیار اول لاله‌زاردان دوشموشم.

(دیوان فارسی، غ./322)

 

 و تأسف ائدیرکی «خوار» اولماسینی بیله‌رک، یئنه «جنّت باغی» گول اوزلولری اونا اعتنا ائتمیرلر:

بیرجه یول گول اوزلولر لطف ایله باخمازلار منه،

بیلسه‌لر ده خوار اولوب من اختیاردان دوشموشم.

(دیوان فارسی، غ./322)

 

معشوقون بو تغافل و اعتناسیزلیغی، شاعری جانا جزانا گتیریر، ولاکن شاعر بیلیر کی او اؤز- اؤزونه الاهی عشقه گرفتار اولمامیشدیر، بلکه معشوق اونون قلبینی آولامیشدیرلار:

سرو نازیم نظر ائتمز من زاره، نه ائدیم؟

کیمه دردیمی دئییم، کیم ائده چاره، نه ائدیم؟

بو جفاپیشه‌لره بیر بئله مِیل ائتمز ایدیم،

ناز ایله اوولادیلار کؤنلومو، چاره نه ائدیم؟

او گونش اوزلولرین دردینی شرح ائتمک اوچون،

سیرداشیم سایه‌دیر اول هم اوزو قاره نه ائدیم؟

(دیوان فارسی، غ./451)

13. ریاکارلیق

شاعرین نفرت ائتدیگی صفتلردن بیریسی‌ده ریاکارلیقدیر.

ارباب ریا رسمینی مندن خبر آلما،

اونلار بیلیر اوضاع جهانی، نه بیلیم من!

(دیوان فارسی، غ./308)

14. زاهد

شاعرین پیسله‌دیگی منفی تیپلردن بیری‌ده زاهد و واعظ‌دیر. او، زاهدی، عشقدن اوزاق حساب ائدیر و واعظی، عشقی منع ائتدیگی اوچون جاهل ساییر:

جهنّمدن وئریر عاشقلره هر گون خبر واعظ،

جهاندا گؤرمه‌میشدیر باشقا یئر مطلق، مگر واعظ؟

بو غمدن چاک ائدیر مسجده محراب اؤز گریبانین

کی حرمتدن سالیبدیر منبری اول حیله‌گر واعظ.

غلط تفسیر ائدیب، دائم وئریر تغییر قرآندا،

بونو سانمیش هنر، یوکسلمک ایستر بی‌هنر واعظ.

دئییر زیر و زبر کیفیّتیندن بونجا قرآنین،

دمادم دین بناسین ائیله‌ییر زیر و زبر واعظ.

(دیوان فارسی، غ./228)

 

«ای شیخ!» ردیفلی بیر غزلینده ایسه، دئییر:

اولدو اهل نظرین قبله‌سی جانانین اوزو،

بونو انکار ائله‌مز منجه مسلمان، ای شیخ!

(دیوان فارسی، غ./119)

 

و اؤزونو صادق و حقیقی مسلمان بیلیر.

15. شراب

فضولی کیمی شاعرلرین دیوانلاریندا ایشله‌نن شراب، می، ایچگی و بو کیمی سؤزلر، البته کی معنوی و علوی بیر معنادا ایشلنمیشلر. اونون آشاغیداکی بیتلرینه دقت یئتیره‌نده گؤروروک کی بو کلمه‌لرده چوخ بؤیوک بیر معنا واردیر:

می ایچیب گنجله‌شریک یوخسا قوجالماقلا کئچر،

گونلری عُمروموزون زار و پریشان، ای شیخ!

(دیوان فارسی، غ./125)

 

بیر آنلیغا بو آغیر غملری داغیتماق اوچون،

نجات اومدوغو درمان شرابدیر کؤنلون.

(دیوان فارسی، غ./248)

 

چاتار ایش باشه، فضولی! یئنه تدریج ایله،

ترک مِی قیلما، بو تقوانی جانین وار، ائله‌مه!

(دیوان فارسی، غ./373)

 

ساقی مِی وئر، غمدن اؤز نفسیمله چارپیشماق یئتر،

گؤستره راه نجاتی بلکه مِی مندن منه.

(دیوان فارسی، غ./31)

16. کتابین نشره حاضرلانماسی

الینیزده اولان مجموعه‌نی توپلارکن، ان گؤزه‌ل ترجمه‌لری سئچمه‌گه باشلادیق. الیمیزده کی نشر اولان قایناقدا[4]، غزللرین فارسجا متنلرینه اشاره اولونمامیشدیر. بو متنلری تمامیله تاپدیق و هر غزلین فارسجا متنینی اوخویا بیلمک اوچون، نشر ائتدیگیمیز فارسجا دیواندا اولان سایینی،[5] مترجمین آدی ایله بیرلیکده قِید ائتدیک.

غزللری قافیه الفبا سیراسی ایله تنظیم ائدیب، هر غزلین وزن و عروض اؤلچوسونوده تعیین ائتمه‌گه چالیشدیق.

الینیزده اولان نشر، حاضرلادیغیمیز نشرین اونونجو چاپی حساب اولونور. بو چاپی حاضرلاماقدا منه یاردیم ائدنلرین هامیسیندان تشکر ائدیرم. اُمید ائدیرم کی قاباقکی چاپلاردا اولان قصورلار و خطالارین هامیسینی دوزه‌لتمیش اولموشام.

 

نتیجه: فضولی‌نین فارسجا دیوانیندان چاغداش اوستاد شاعرلریمیز طرفیندن تورکجه‌یه چئوریلین غزللرینده، وزن، قافیه و ردیفلر ساخلانیلمیش و آز گؤزه ده‌گن یئنی ردیف و قافیه‌لرده نظمه چکیلن غزللر ایسه بدیعی یارادیجیلیغین گؤزل نمونه‌لری کیمیدیر‌لر و او قده‌ر لطیف و آخیجی اولموشلار کی ایللر بویو خواننده‌لر طرفیندن مغامات هاوالاریندا اوخونموشلار. بو غزللرین مضمونلاری عطار، حافظ، نسیمی و باشقا عارف شاعرلرین دیوانلاریندا اولان مضمونلاردیر.

دکتر حسین محمدزاده صدیق

تهران - آذر 1390

 



[1] باخ. ← دیوان فارسی، قاباقکی، غ. / 247.

[2] همان، غ. / 249.

[3] همان، غ./ 250.

[4] فضولی بیاتلی، ملامحمد. اثرلر، 1 جلد، آذربایجان انسیکلوپدیاسی نشریاتی، باکی، 1995.

[5] فضولی بیاتلی، ملامحمد. دیوان اشعار فارسی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر ح. م. صدیق، تبریز، یاران، 1387.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی