تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد فضولی‌نین دیوانی‌نین دیباچه‌سی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

بسم الله الرحمن الرحیم

 حمد بی‌حَدّ و ثنای بی‌عدّ اول متكلّمِ نطق آفرینه كی سفینه‌ی امّید سكّانِ بحار  بحورِ نظمی، تموّجِ استغراق والشُّعراء یتَّبِعُهُمُ الغاووُنَ مستغرق گرداب حرمان ائتمیش ایكن، سلسله‌ی استثنای الاّ الَّذینَ امنُوا بوراخیب، شعرای اسلامی صحیح و سالم، ساحل نجاته چكمیش. و سپاسِ بی‌قیاس اول ناظم آسمان و زمینه كی بسمله‌ی نظمین افسر فرق فرقان ائدیب، مزرعه‌ی قلوبِ اهلِ عرفان و ادراکه، نهال مودّتِ كلام موزون دیكمیش ومخزن اسرار قیلمیش.

‌‌[شعر]

زهی صانع كی لوح جانا كلكِ حُسن توفیقی،

ازلدن اقتضای نظم جان‌پرور رقم قیلمیش!

كمالِ شعر كسبی ممكن اولماز اولمادان اوندان،

اونا منت كی، طبعِ نظم لطف ائتمیش،كرم قیلمیش!

[فارسی]

مبدعی كز خامه‌ی توفیق او دارد رقم،

صفحه‌ی ادراك ارباب سخن نقش خیال!

طبع موزون از علامت‌های لطف خاص اوست،       

 نیست چون علم دگر مقدور كسب این كمال!

[عربی]

نُسبِّحُ مَن اَهْدی النُفوسَ اِلی المُنی        

وَ قَدَّرَ اِشكالَ الاُمورِ و حَلَّها

نُقَدِّسُ مَن لَولا عنايه فَضلِه        

لَما عَلَّمَ الاَسمآءَ آدَمَ كُلَّها

 

و درود نامعدود اول مخاطب كلام معجز نظامه كی فنون شعری، مضمون ما عَلَّمْناهُ الشِّعر،ایله مردود طبایع قیلمیش ایكن، لسانِ حكمتْ بیانی اِنَّ مِنَ الشِعرِ لَحِكمَةٌ تقریر دلپذیر ایله، مقبول قلوب اهلِ حال ائتمیش. ثنای بی‌پایان و بی‌ریا اول قافیه‌ی نظم انبیایا كی عدم التفاتلاری ایله، رتبه‌ی شعر پایه‌ی اهانتده قالمیش ایكن،سلسله‌ی سعادت انتساب شریفلری ایله، فی الجمله درجه‌ی اعتبارا یئتمیش.

[شعر]

اول دُرِ دُرجِ انا افصح كی حكمت دایه‌سی،        

شعر شهدیله لب جان پرورین‌ تر قیلمامیش.

شعر بیر زیور دیر، اما بیز گیتی ناقصلره،        

اول كی كامل‌دیر، اونو محتاج زیور قیلمامیش!

[فارسی]

احمد مرسل آن كه در عالم،        

هرچه باشد، طفیلِ خلقت اوست.

رُتبه‌ی شعر هم ازوست بلند،        

محك جوهرِ نبوّت اوست.

[عربی]

اَثنی عَلی خَیرِ الاَنامِ مُحمّدٍ        

كَشَفَ الدُّجا بِضیاءِ بَدَرِ جمَاله

بَثنآئه رُفِعَت مَدارِجُ قَدرُنا        

خُصَّتْ تَحِیّتُنا عَلَیه وَ آله.

 

اما بعد، راقم تسویدات صحایف عصیان، فضولی ناتوان، بو طرزیله بیان حال و بو نهج ایله شرح ما فی البال ائدركی: چون زورق وجودوم بادبان طبیعت بیرله، دریای غفلت طفولیتدن ساحلِ ادراك و احساسه یئتدی؛ و تحریك هوا و هوس بیرله، آتشِ اشتعال بولوب، حرارتی جان و جنانه تأثیر ائتدی؛ رایض اقتضای كمال معنوی، عنان توسن اقبالیمی جانبِ اكتساب آدابه منعطف قیلیب؛ و آفتاب حكمت، جوهرِ طبعیمه اثر تحصیل معارف سالیب، رغبت كسب ادب قیلدیقدا؛ و گولِ بختیم، كسب هنر هواسیله آچیلدیقدا؛ معدن جواهر اكتساب كمالیم، بیر دبستانِ جنت نشان ایدی كی صحنِ لطیفی، صفوفِ غلمان ایله خُلدِ بریندن خبر وئریردی. و مطلع اختر حُصول اقبالیم، بیر مكتب مهذّب ایدی كی، فضای شریفی، سرو قد صمنلر بیرله جانه جنان مژده‌سین یئتیریردی.

[شعر]

صحن لطیف، در وی خوبان نشسته صف صف،        

دیدارشان مبارك همچون سطور مصحف.

خورشید لوح چون مه، هر یك نهاده در پیش،        

برگِ كتاب چون گُل، هر یك گرفته در كف!

 

اما هنوز اول نورسلره، نزاكت طبعدن تاب اكتسابِ دقایق علوم؛ و طاقت مشقت تعلیم حقایق حدود و رسوم اولماماغین، محفل بهشت آسالاریندا همیشه اشعار عاشقانه‌دن غیری نسنه اوخونمازدی. و مطالعه ائتدیكلری اوراقدا، جگر سوز غزللردن غیری بیر خط بولونمازدی.

[بیت]

شعر، بیر معشوقدور، حُسنِ عبارت زیوری،        

جان و دلدن نازنین محبوبلار، عاشقلری.

 

اول طایفه‌ی گرامی، مداومت صنایع اشعار ایله و مواظبت لطایف گفتار ایله، هم حُسنِ حالاتیندان وقوف بولموشلاردی و هم عشق كلامیندان خبردار اولموشلاردی.

[شعر]

ای‌خوش‌اول‌كیم، طبع‌موزون‌ایله بحث شعر ائدیب،        

خوبرولار، واقفِ مضمونِ اشعار اولالار.

دئمه‌دن فهم ائده‌لر كیفیت اسرار عشق،        

عاشق بیچاره حالیندان خبردار اولالار!

 

بن كی صحیفه‌ی جبلّتیمده روز ازلدن،كلك قضا حرف محبت نظم رقم قیلمیشدی؛ و حدیقه‌ی خلقتیمده، بدایتِ فطرتدن، تخم مودّت موزونیت اكیلمیشدی؛ اول مجمعین سحاب امتزاجیندان نهالِ  طبیعتیم نم چكیب، اظهار ازهار استعداد نظم ائتدی. و اول محفلین ‌هوای اختلاطیندان گول‌بُن جبلّتیم، سر سبز اولوب، مزرعه‌ی مزاجیمدا گولِ مذاقِ شعر بیتدی.

[شعر]

شاهدِ نظم، سراپرده‌ی قوّتده ایكن،        

قیلدی اول بزمی گؤروب فعل فضاسینا خرام!

غنچه‌لر كؤنلونو آچماغا لطافت بیرله،        

بولبوله وئردی صبا، رُخصتِ تقریر كلام!

 

لاجرم، عندلیب شیدا گیبی سرمست اولدوم و اول گوللره قارشی ترنّم ائتمگه، استعدادِ فطرتدن رُخصت بولدوم. و اُفق طبعیمده هلال موزونیت طلوع ائدیب و اول خورشیدوشلردن اقتباسِ نور شوق ائتمگیم، گون-گوندن بیر غایتده متزاید اولدو كی، آز مدتده اشعه‌ی انوار نظمیم ایله چوخ شهرلر و ولایتلر ولدو.

[شعر]

صیت فصاحت ایله سؤزوم توتدو عالمی،        

بن مهدِ اعتباردا طفل زبون، هنوز!

بوی خوشوملا، اولدو معطّر دماغلار،         

 نافه‌ی وُجوددا بیر قطره خون، هنوز!

 

زمان - زمان سودای شعر سایر افعالیما غالب دوشوب و گروه - گروه لیلی‌ وشلر مجنون گیبی استماع شعر اوچون باشیما اوشوب، شاعرلیگیم مقرّر اولدو و آوازه‌ی نظمیمله عالملر دولدو و شهرت تام بولدو.

[بیت]

طبیعت شهره‌ی شهر اولماغا مِیل تمام ائتدی،        

نه پنهان ائیله‌ییم، سودا منی رسوای عام ائتدی.

 

بو حاله مقارن، مشّاطه‌ی همت، روا گؤرمه‌دی كی مخّدره‌ی حُسن نظمیم پیرایه‌ی معارفدن خالی، منصه‌ی دهرده جلوه قیلا. و صرّاف استعداد علوّ رفعت، رضا وئرمه‌دی كی رشته‌ی سلك شعریم جواهر علمدن عاری، گردن‌بند عالم اولا. زیرا كیم علم‌سیز شعر اساسسیز دیوار گیبی اولور، و اساسسیز دیوار غایتده بی‌اعتبار اولور. پایه‌ی شعریمی حلیه‌ی علمدن معرّا قیلماغی موجب اهانت بیلیب و علمسیز شعردن قالب بی‌روح گیبی تنفر قیلیب، بیر مدت نقد حیاتیم صرف اكتساب فنون علوم عقلی و نقلی، و حاصل عمروم بذل اقتنای قواعد حكمی و هندسی قیلماغین؛ مرور ایله لآلی اصنافِ هنردن شاهد نظمیمه پیرایه‌لر مرتّب قیلدیم و تدریج ایله تتبع تفاسیر و احادیث ائدیب، فضیلت شعره مذمّت اسنادی تهمت اولدوغونون حقیقتین بیلدیم.

[شعر]

شعر ذُوقوندان اولمایان واقف،        

اهل نظمی، مذمّت ائیله‌مه‌سین!

كندی جهلینه اعتراف ائتسین،        

هر كراماتا سِحر سؤیله‌مه‌سین!

 

القصه، اسباب اختراع فنونِ نظم، جمع اولوب، مقتضی ظهور آثار اولدوغو زمانلاردا كی، هر دم دستِ قدرتیم، مخترعات مصنوعه‌دن گردن كائناته بیر حمایل آساردی، و هر ساعت، سیاح طبیعتیم حدائق مؤلّفات بدیعه‌دن بیر گلستانه قدم باساردی؛ بیر گون، بیر نگار مشكین خط كی دانه‌ی خالینا مشك ختن دئمك خطا ایدی و زُلفو مشكیندن نافه‌ی تاتارین روزگاری قارا ایدی، سرو ناز گیبی خرامان - خرامان، من افتاده‌سینه سایه‌ی مرحمت سالدی و شیرین - شیرین كلماتله خاطریم سوروب كؤنلوم آلدی. اثناء محاورت و حین مصاحبتده دئدی كی: «ای شكوفه‌ی بوستانِ فصاحت و ای سبزه‌ی نوبهار حُسنِ عبارت! للّه الحمد؛ اراده‌ی توفیق سبحانی و مشیت تأیید ربّانی، ممالك فنون نظم و نثر تسخیرین سنه میسر ائتمیشدیر و نوبت ریاست اقالیم سخن، تدریجله سنه یئتمیشدیر. اگر چی عربده و عجمده و توركده یگانه كامللر چوخدور، امّا سن گیبی جمیع لسانه قادر، جامعِ جمیع نظم و نثر یوخدور. حالا كی مفتاحِ زبانین روی روزگاره ابواب فیض آچماقدادیر و غواصِ طبعین خواص و عوامه دریای فصاحتدن جواهر چیخاریب ساچماقدادیر؛ اهالی عالمدن، بعضی لألی منشآت و معمّایاتیندان بهره‌ی فیض آلمیشلاردیر، بعضی مثنوی و قصایدیندن تمتّع بولموشلار، و بعضی فارسی غزللرین نقشِ ضمیر ائتمیشلر، و بعضی عربی رجزلریندن ذوقه یئتمیشلر. حاشاكی تورك زاده محبوبلار فیض نظمیندن بهره‌مند اولمایالار و طایفه‌ی اتراك صاحب مذاقلاری، بوستان كلامیندان، شكوفه‌ی دیوان غزل بولمایالار. بو سببدن طرح بنای طبیعتین قابل قصور اولا؛ و بو واسطه‌دن، بنیه‌ی استعداد كمالین رخنه بولا.

[شعر]

غزلدیر صفابخش اهل نظر،        

غزلدیر گولِ بوستان هنر!

غزالِ غزل صیدی، آسان دگیل،        

غزل مُنكری اهل عرفان دگیل!

غزل، بیلدیریر شاعرین قدرتین،        

غزل، آرتیریر ناظمین شهرتین!

كؤنول! گر چی اشعاره چوخ رسم‌وار،        

غزل رسمین ائت جمله‌دن اختیار!

كی هر محفلین زینتی‌دیر غزل،        

خردمندلر صنعتی‌دیر، غزل!

غزل دۀ كی مشهورِ دوران اولا،        

اوخوماقدا، یازماقدا آسان اولا.

 

الحق، بو كلمات دلپذیری كی اول بی‌نظیردن ائشیتدیم، مضمون كلامین، محض نصیحت گؤروب، ایجابِ التماسینا اقدام ائتدیم. اما اقتضای زمان و كمال استغناسی رخصت وئرمه‌دی كی، صرّاف خِرَد، نقد اوقاتی صرف تصانیفِ معتبر ائتمكده ایكن، بو جزویاتا ضایع ائده. و شهباز طبیعت، معظم صیدلر گؤزه‌دیركن، بیر مختصر شكار آردینجا گئده. ناچار محمل اعتباریمدا بو علاوه لازم دیر دئیو، زمان طفولیتیمده صادر اولوب متفرق اولان غزللردن، بیر مختصر دیوان جمع ائتمك صلاحین گؤردوم. و اول وقتده، مندن التماسلا آلانلاردان یئنه التماسلا آلیب صورت جمعیتین اختصار اوزره اتمامه یئتیردیم.

امیدكی ارباب فصاحت و اصحاب بلاغت مشاهده و مطالعه قیلدیقدا، منشاء و مولدیم عراق عرب اولوب، تمامی عُمروده غیری مملكتلرده سیاحت قیلمادیغیمدان واقف اولدوقدا، بو علّتی موجب سقوط اعتبار بیلمه‌یه‌لر. و محل و مقامیما گؤره، رُتبه‌ی استعدادیما حقارتله نظر قیلمایالار. زیرا اعتبار وطن استعداد ذاته تأثیر ائتمز؛ و توپراقدا قالماقلا، طلادان جلا گئتمز. نه اهل بلاد اولماقلا نادان صاحب قبول اولور و نه بیابانلاردا دورماقلا دانا قبول وحشت قیلیر.

[فارسی]

اگر سال‌ها مردم بد سرشت،        

بود همدم حوریان در بهشت،

در آن محفل پر صفا روز و شب،        

ز جبریل خواند فنونِ ادب،

بدان اعتقادم كه انجام كار،        

نگردد از او جز بدی آشكار!

وگر سال‌ها گوهر تابناك،        

فتد خوار و بی‌قدر بر روی خاك،

بر آنم كه كمتر نشیند غبار،        

ز خاكش بر آیینه‌ی اعتبار!

چو از خاك خیزد، همان گوهر است،        

شهان را برازنده‌ی افسر است.

 

توقع بودور عمومآ اهالی عزّ و اعتباردان، خصوصآ بُلغای روم و فُصحای تاتاردان كی، اگر شاهد حُسن عبارتیمده، اُول دیارین الفاظ و عبارتلریندن زیور اولماسا؛ و مخدره‌ی نظمیم، اُول مُلكلرین لطایف و ضرب‌المثل لریندن زینت بولماسا، بوداعی‌یی معذور بویورالار. زیرا هر مملكتین اهلینه عاریتدن عارگلیر، و هر طایفه‌ده هر كیم وار ایسه، تتبع اغیاری موجب غئیرت بیلیر. بو دیارین اصطلاحاتی غیره مقدور اولماق عذر خواهیمیز یئتر، بیهوده تعرضدن نه بیتر؟ للّه الحمد و المنه، خاك كربلا سایر ممالك جواهریندن اشرف اولدوغو معلومدور و رتبه‌ی شعریمی هر یئرده بلند ائدن حقیقتده بو مفهومدور.

الهی! بو محنت نامه‌ی نامی و بو فرزند دلبند گرامی كی زاده‌ی طبع فسونساز و نتیجه‌ی ادراك سحر پردازیمدیر، امتعه‌ی عجز و نیاز، و بدرقه‌ی سوز و گُداز بیرله، عزیمت غُربت ائتدی و جواهر معنی وئریب اقمشه‌ی تحسین آلماغا فضای عالمه محمل تجارت یوروتدو. نئته كیم توفیق عنایت همراه ائدیب، مضیق عدمدن نزهتگاهِ وجودا گتیردین، و تأیید مرحمت معاون ائدیب، وادی غیبدن بادیه‌ی شهودا یئتیرین، نه دیارا گئتسه و نه ولایته یئتسه، مقدم شریفین مبارك و میمون، و مشاهده‌ی لطیفین خجسته و همایون ائده‌سن.

الهی! بو محبوب زیبایی و بو شاهد رعنایی كی مشاطه‌ی لطفون رخسارینا زینت وئرمیشدیر و حلیه‌ی توفیقین پیرایه‌ی حسنون رتبه‌ی كماله یئتیرمیشدیر، عموما جمیع اهلِ فساددان، خصوصا طایفه‌ی بد نهاددان حصنِ حمایتینده محروس و مصون ائده‌سن:

بیری اول كاتب ناقابل و مُملی جاهل كی خامه‌ی مخالف تحریری تیشه‌ی بنیانِ معارفدیر و كلك كدورت تأثیری معمار بنای زخارفدیر. گاه بیر نقطه ایله محبتی، محنت گؤستریر و گاه بیر حرف ایله، نعمتی نقمت اوخودور!

[عربی]

تَبَّت یدا كاتبِ لَولاهُ ما خَربَت        

معمورةٌ اُسِسَّت بِالعلمِ و الاَدبِ

ارْدی مِنَ الخَمرِ فی‌الاِفسادِ نُسخَتهُ        

تَستَظْهِرُ العَیبَ طايراً مِن العِنَب

[شعر]

قلم اولسون الی اُول كاتب بد تحریرین،        

كی سواد رقمی سوروموزو شور ائیلر،

گاه بیر حرف سقوطیله قیلیر نادری نار،        

گاه بیر نقطه قصوریله گؤزو كور ائیلر!

[فارسی]

باد سرگشته! بسان قلم، آن بی سر و پا،        

كه بود تیشه‌ی بنیاد معارف، قلمش.

زینت صورت لفظ است خطش، لیك چه سود،        

پرده‌ی شاهد معناست سواد رقمش.

 

بیری اول ناقصِ بد سواد كی طبعِ ناموزونو ایله، مجالس و محافلده استدعای استعداد قیلیب، شعر اوخودوقدا، نظمی نثریندن سئچیلمه‌یه، و ادای سست ایله شاهدِ معنی جمالیندان نقاب آچیلمایا.

[عربی]

كَمْ مِنْ لِسانٍ سَقیمٍ مِنْ تَصَرُّفِهِ        

و صارَت لألی عُقُود النَّظمِ مَنْثوراً

اَعْوی القَضایا عَنِ الاِنتاجِ مَنطِقُه        

تَصْریفُه قَلَّب المَضْموم مَكْسوراً

[فارسی]

بریده باد زبانی كه در فضای سخن،        

ازو مبانی افكار منهدم گردد.

ز انقلاب تصاریفِ لهجه‌ی بد او،        

وجود حُسن عبارات منعدم گردد!

[شعر]

بی نصیب اولسون نعیم خُلددان اول زشت كیم،        

ناملایم لهجه‌سی، موزونو ناموزون ائدر.

تیشه‌ی لفظی، بنای نظمی ویران ائیله‌ییب،        

سُست گفتاری فصاحت اهلینی مغبون ائدر!

 

و بیری اول حاسد جفا پیشه و معاند خطا اندیشه كی، طبع ناموزونی ایله دعوای شعر ائده، اما دقایق اشعاره صاحبِ وقوف اولمایا؛ و ادراك ركیكی ایله لاف نظم اورا، اما حقایق گفتاره راه تصرف بولمایا. لاجرم، حسد، دیده‌ی انصافین كور ائدیب، ادراكینا اعتماد ائدن جاهللر حضوروندا بیهوده - بیهوده تعرّضلر ائده و هرزه - هرزه دخللر ائیله‌یه، تا كیم شعردن ذوق استماع گئده.

[عربی]

مأثِمُ حُسّادِ الَكلامِ عَظیمةُ،        

بَصيرتُهُم مَحض الضَّلاله فی المَلا.

تصنیعُ مراعات الصَنایعِ بَینهُم،        

تَسِد مِنهاجَ الوِصالِ اِلی العُلی.

 [فارسی]

آه از آن بادیه پیمای بیابانِ حسد،        

كه ندارد دل ظلمانی‌اش از عرفان، نور.

چون عناكب به دو بیتی كه به هم می‌بافد،        

خویش را دیده به از بانی‌ی بیت المعمور

عیب باشد همه جا مطرح مدّ نظرش،        

گردد از گرد حسد دیده‌ی انصافش كور!

[شعر]

خزاندیر گلشن عرفانه حاسد،         

الهی! حاسدی خوار ائیله دائم!

ایشی‌دیر معرفت اهلینه آزار،        

الهی! حاسدی زار ائیله دائم!

 

رحمت ایزد اول حلال‌زاده‌ی پاك اعتقادا كی بو نورس شاهدلری مشاهده قیلدیقجا، اعلاسی‌نین حلیه‌ی تحسین ایله جمال كمالینا زینت یئتیره، و ادناسی‌نین شانه‌ی مروّت بیرله، زُلف خطاسیندان عقد عیوبون چیخاریب، آیینه‌ی قُدرتدن صیقل احسان ایله نقصانِ غبارین گؤتوره.

 

والله المستعان و علیه التّكلان.

بِمَنّه و كَرَمِه.

 

 

 

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی