تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی- سندلر و قئیدلر- 1
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

موضوع : ملا محمد فضولی- سندلر و قئیدلر, | بازدید : 1206

مولانا حکیم ملا محمدبن سلیمان فضولی، هجری اونونجو عصرین اعجوبه‎سی‎نین تمیز یاشاییشی و نبوغونون محصولو اولان اثرلری حاققیندا، هم چاغداشلاری همده، اؤلوموندن سونرا گلن تذکره‎چیلر، استناد ائدیلمه‎سی سندلر کیمی، بعضی قئیدلر آلمیشلار. بو سندلرین بیر نئچه‎سینی نمونه اولاراق عینا نقل ائدیریک:

1. تذکرة الشعرا[1]

قسطامونولو لطیفی 953 ه‍. ایلینده تألیف ائتدیگی «تذکرة الشعرا» اثرینده، فضولی‎دن آد آپاریر و اؤز تذکره‎سینده، اونا اهمیتلی یئر وئریر و اونون حاققیندا بئله دانیشیر:

«بو دؤر شعراسیندان و شعراسی‎نین فضلاسینداندیر. «نوایی» طرزینه قریب بیر طرز دل‌فریب و اسلوب عجیبی واریدیر. طرزینده مبتدع و طریقینده مخترعدیر. بو مطلع مطبوع، انین زاده‎ی طبعی و خیال خاصی دیر:

مقوّس قاشلارین کیم وسمه بیرله رنگ توتموشلار،

قیلیجلاردیر کی قانلار تؤکمک ایله ژنگ توتموشلار!

و بو طرز اوزره، خمسه‎یه جوابی و ممدوح و مقبول بئش پاره کیتابی واردیر. بو بیر قاچ بئیت، آنین منظومات پُرفسونوندان، «لیلی و مجنون» داندیر:

دهقان حدیقه‎ی روایت،

صرّاف جواهر حکایت،

معنی چمنینده گوه تیکنده،

سؤز رشته‎سینه گُهر چکنده،

قیلمیش بو روشده نکته دانلیق،

گول ریزلیگ و گُهر فیشانلیق...»

2. تحفه‎ی سامی

شاه اسماعیل ختایی‎نین اوغلو «سام میرزا صفوی» فارسجا یازدیغی «تحفه‎ی سامی» تذکره‎سینی هیجری 957- نجی ایلده تألیف ائتمیشدیر. بو تذکره‎ده، او دئییر:[2]

«مولانا فضولی از دارالسّلام بغداد است و از آنجا، بِه از او شاعری پیدا نشده و به هر دو زبان یعنی ترکی و عربی شعر می‎گوید و اکثر شعر او منقبت ائمّه‎ی دین است، رضی الله عنهم. این مطلع قصیده از اوست:

بر آنم که از دلبران برکنم دل،

نه سهل است کاری چنین، ربّ سَهِّل!

 

این مطلع ترکی نیز از اوست:

ای مصوِّر، یار تمثالینا صورت بئرمه‎دینگ،

زولف و رخ چکدونگ، ولی تاب و طراوت بئرمه‎دینگ!

3. گلشن شعرا[3]

احمد بن شمس عهدی بغدادی، بغداد دا آذربایجان ادبیاتی تاریخی‎نین ان آدلیم شاعیر و عالیملریندندیر. او، 971 هـ. ایلینده تألیف ائتدیگی «تذکره‎ی گلشن شعرا» اثرینده، فضولی اوچون گئنیش یئر آییرمیشدیر. او، بو حاقدا دئییر:

«مولانا فضولی - کمال معارفله، کامل و فنون فضائلله خوش طبع و شیرین صحبت و علم هندسه و حکمتله و هیئتله اهل حکمت و مضمون بلاغت نمون بولماقلا بی‎مثال و احادیث و تفاسیر ایله پیرو شریعت، حد ذاتیندا اهل طریقتدیر. او پیر نیکو حضال مضمون بلاغت نمون بولماقلا بی‎مثال ایدی و زبان ثلاثه ایله اصناف شعره قادر و طرز معمّا و عروض و قافیه‎ده ماهیر، اسلوب انشای سلاست انگیزی مسجع مانند خواجه‎ی جهان مقبول اهل زمان و قواعد پر فوائدی فصاحت آمیز ملمع مثال قصائد خواجه سلمان و پسند اهل عرفان و سمت مثنویده «لیلی و مجنون» مانند درّ مکنون ثبت ائتمیشدیر. و نئچه- نئچه تورکی و فارسی رسائل یازمیشدیر. و دخی روضة الشهدایِ مولانا حسین واعظی‎یی به طریق ترجمه حدیقة السّعدا نام بیر کیتاب کی سرگذشت حضرت امامدیر، اتمامینا اقدام ائیله‎میشدیر. حالا مشهور خاص و عامدیر. حقّا بودور کی کندی طرزینده مخترع و طریق معنی‎ده مبتدع‎دیر، و شاهد فیکری، الفاظ پاک ایله مزیّن و گون گیبی جامه‎ی زرّینی معنا ایله اعیان ایچره مبیّن و لسان تازیده اولان ابیاتی فصحای عربده مشهور گفتار نوایی آیینی ترکان و مغول یانیندا مذکور و زبان فرسده اولان دیوانی پسندیده‎ی شعرای هر مرز و بوم و اشعار ترکی‎سی مقبول ظرفای روم اولموشدور. و کندیسی ثلاث و ستین تسعمایه ده مرض طاعونلا مطعون اولوب دیگرگون اؤلموشدور ...»

4. مشاعر الشّعرا[4]

«مشاعر الشّعرا» تذکره‎سینی، عاشق چلبی 974 هـ. ایلینده تألیف ائتمیشدیر و فضولی و اونون شعر یارادیجیلیغی حاققیندا بورادا دانیشیبدیر:

«فضولی مذکور بغدادیدیر، اول جانبده اولان شعرانین اوستادیدیر. ولایت بغداد و دیاربکر ظرفاسی‎نین نشیده‎لری آنین انشادیدیر، و مرسل و مسلسل روایت ائتدیکلری آنین اسنادیدیر. فی الحقیقه کؤنلو عشق خراب آبادیدیر. آنینچون، خاکسار کوی فنا اولوب معموره‎ی سرو ساماندان آیری دوشدوگونه و شعری آتش انگیز اولدوغونا هوای عشقی بادیدیر.

مرحوم سلطان سلیمان بغدادا شرف نزول بویوروب جوی دلجوی فراغت شکرمایه‎ی لعابی ایله رشک آب حیات و حوالی دارالسّلام بغداد خیام ظفر ختامی ایله غیرت جنّت اولدوقدا، فضولی رکاب پادشاهیه و مجلس ابراهیم پاشایی وزارت پناهیه قصیده‎لر وئریب، قادری افندیه دخی قصیده وئریب، اول دخی پادشاها و پاشایا تربیه‎لر ائدیب ادارات پادشاهیدن انتفاع ولایت بغداد دا سدّ رمق بلکه سعت معیشت اولاجاق راتبه‎ی مرتبه‎ تعیین اولونموشدور. او دم، بو دمدیر کی احوال معاشی مهیا و اسباب انتعاشی مهنّادیر. فراغ بلاغت شعارا مداومدیر. اشعار رصین و محکمو نظمی متین و مبرمدیر. غزلیاتی عشق‎انگیز و قصایدی مخیّل و مصنوع و درد آمیزدیر.

مثنویده دخی «لیلی و مجنون»ـو واردیر. هز سؤزو سؤزده بیر شمع تابدار و هر نقطه‎سی بیر اخگر پر شعاردیر. خصوصا نعت رسول الله‎دا اولان قصیده‎سی مصناع و مخیّل و صنایع بدیعی بدیعیه‎نین اکثری ایله مکمل و افسر بلاغتده مکلل دیر.

الی الان هنوز وفاتی شایع دگیلدیر. معلوم دگیلدیر کی یا واقع دگیلدیر.»

5. تذکرة الشعراء چلبی

حسن چلبی قینالی‎زاده 994 هـ. ایلینده ترتیب ائتدیگی «تذکرة الشعرا»دا ایسه، لطیفی، عهدی و عاشیق چلبی‎نین فضولی حاققینداکی سؤزلرینی تکرار ائدرک، منشیانه انشاء ایله بئله یازیر:

«فضولی، فضای لطافت اقتضاسی دل کریمان و منعمان گیبی پهنا و واسع و ساحه‎ی لطافت مساحه‎سی خاطر عاطر عارفین فیض مظاهر گیبی گشاده و لامع اولوب، تختگاه خلفا و ملوک پیشین اولان شهر ارم آرا با فردوس تزیین اولماقلا بغداد اولان دارالسَّلام و سداد محمیه‎ی عالیه‎ی بغداد حوالی‎سینده شهر حلّه‎دندیر. اوایل حیاتیندان دم وفاتا گلینجه، شعر و انشایا کوشش و نظم دلگشایا ورزش اوزره شاعر عالی‎منشدیر. نوایی طرزینه قریب بیر اسلوب بدیع و سمت غریبی واردیر. حقّاکی طرزینده فرید و سمتینده وحید بیر شاعر و بیر ناظم فصاحت دثاردیر كی لسان حسامی برائت انتظامیه خطیب مدارج منابر حسن و مقال و زبان قلم برائت عالم ایله کاشف اسطار آرایش سحر حلالدیر. صفوت زلال صفای مقالی رشک سلسبیل جنان و چشمه‎ی خورشید تابان و خُدرت ریاض پرعنوانی، محسود و مغبوط گلستان جهان و سبزه‎زار آسمان گرداندیر. ساحه‎ی وصف کلام پر انتظامی اول مرتبه‎دن بیروندورکی کُمیت تیزگام اقلام میدان اعلان و اعلامیندا جولان ائتمه‌گه قادراولا. وسعت و فصحت مدح و اطراسی اول حددن افزوندورکی طایران وهم و خیال اول هوادا طایر و پرّان اولماغا امکان اولا.

اشعار محکم و راصن و نازک و رنگین هر وادیده اقتداری وار شاعر نامداردیر. زبان ترکی‎ده «خمسه»سی واردیر. لاکین جمله‎دن، «لیل و مجنون»ـو اشتهار بولموشدور. مولانا حسین واعظین روضة الشّهداسین ترجمه ائدیب، حدیقة السّعدا نام وئرمیشدیر. انصاف بودور كی ترجمه دئیه‎جك دگیلدیر. فی الحقیقه، اول حدیقه‎ی انیقای رشیقایه شول دنلی نهال بلاغت تیكمیشدیر كی حسین واعظ، برگ و بارین گؤرمه‎میشدیر.و اول قدر ریاحین فصاحت اكمیشدیر كی بوی دلجویی و مشام منشیان جهانا ائرمه‎میشدیر.

سلطان المشرقین، خاقان الخافقین سلطان سلیمان فتح عراقین اوچون دارالسَّلامی خیام ظفر ختام ایله پر تزیین، اول زمین نظارت قرین طوغ سلطانی و رایات كشورستانی ایله غئیرت بهشت برین اولدوقدا اول زماندا منادی زمان، مصراع:

موسم اردی‎بهشت اولدو، بهشت اولدو زمین.

 

دئیو، عالمه نیدادا و دفع حزن و ملاله ساغر نرگس و پیاله‎ی ارباب عیش و صلادا ایدی. عروس بهار مشكین تار حال السحوب لؤلؤ بار ایله موشّح و روخسار گول طربی و كاكل بنفشه طبری شبنم عیسی دم سحردن مرشّح اولوب بولبول بیچاره شاهدان غنچه‎ی پرخاره، مصراع:

آچیل ای غنچه‎ی باغ لطافت، گول زمانی‎دیر.

 

دئیو، هزار درد ایله گفت و گودا و باد صبادا صبوت گول رعنا ایله، مصراع:

خارلار آلدی یئنه دامنین اول غنچه ‎خمین.

 

دئیو، بیر یئرده آرامی اولماییب، گولوستان جهانی تك و پوده ایدی.

شاعر مزبور وزیر اعظم و خلیل جلیل سلطانی عالم اولان ابراهیم پاشا و صدر اكرم مولانای اعظم «قدری افندی»ـنین والا قدرینه قصیده‎ای غرّا وئریب، آنلارین حسن تربیت و و ساطت و عینایتلریله خاقان مسفوره داخی قصیده وئردیكده نئجه جوایز و عطیاتینا مظهر و چمن زار دل و جانی فرات صلات و احسانی ایله مُخضر اولموش ایدی.

«گول» ردیف، بیر قصیده‎ی لطیف و شریف اول خاقان واجب التّشریفه وئردیكده، گول گیبی باش اوزره یئر ائدیب، بوی دلجوسو عالمگیر اولموش ایدی. بو ابیات، اول قصیده‎ی بلاغت آیات و فصاحت سماتداندیر.

چیخدی یاشیل پرده‎دن عرض ائیله‎دی دیدار گول،

سیلدی مرآت ضمیر پاکدان ژنگار، گول.

یئتدی اول موسیم کی آچماغا کؤنوللر مولکونو،

اولا گولشنده ریاحین خئیلینه سردار گول.

بی وفالیق عالمی توتموش آنینچیندیر بو کیم،

عؤمردن اولماز جهان باغیندا برخوردار گول.

قانغی بولبول قانی توتموش بیلمزم کیم متصّل،

گه اسیر خار اولور، گه مبتلای نار گول.

 

حدود سبعین و تسعمأده، «كُلّ مَن عَلَیها فان» باده‎سینده سرگران و صهبای «کُلّ شییٍ هالک الاّ وَجهه» ایله مست و سرگردان اولدوقدا، ترک عالم وجود مستعار و هجرت ملکت هستیِ ناپایدار ائدیب، دونیای دنائت مداردان، آهنگ دیار «و اِنّ الاخرة لَهی دارُ القرار»، ائتمیشدیر. مرتب و مکمل معظّم و مبجّل دیوان پرعنوانی واردیر. بو بیر- ایکی کلام و مقال اول نظمی سحر حلالیندیر. شعر:

هر گؤرن عئیب ائتدی آب دیده‎ی گریانیمی،

ائیله‎دیم تحقیق، گؤرموش کیمسه یوخ جانانیمی ... الخ.

6. تذکره‎ی بیانی[5]

مصطفی بن جارالله بیانی طرفیندن، هیجری 100 هـ. ایلینده تألیف اولان بو تذکره‎ده، فضولی حاققیندا حسن چلبی‎نین دئدیگی سؤزلر خلاصه ائدیلیب تکرار اولموشدور:

«فضولی- دارالسّلام بغدادداندیر. نوایی ایله تورکی مابئینینده بیر اسلوب بدیع اختیار ائتمیشدیر. طرزینده فرید، سمتینده وحید بیر شاعر بلاغت شعار و ناظم فصاحت دثاردیر. شعری راصین و نظمی رنگیندیر. زبان ترکی‎ده خمسه‎سی واردیر. جمله‎دن «لیلی و مجنون»ـو اشتهار بولموشدور. «حسین واعظ»ـین «روضة الشّهدا»سی طرزینده «حدیقة السّعدا»سی واردیر. خئیلی نفیس کیتاب اولموشدور.

سفر عراقین‎ده، سلطان سلیمان خانا «گول» ردیفلی بیر قصیده وئرمیشدیر ...

و بیر نئچه رنگین و مخیّل غزل داخی وئرمیشدیر:

جانیم وئریب سنین گیبی جانانا یئتمیشم،

رحم ائیله‎کی یئتینجه سنا، جانا یئتمیشم.

مور محقّرم کی سراسیمه چوخ گزیب،

ناگاه بارگاه سلیمانا یئتمیشم.

حدود سبعین تسع مأئه‎ده عازم فردوس برین اولموشدور. مرتب مكمل دیوانی واردیر. بو ابیات آنیندیر .... .

7. هفت اقلیم

«هفت اقلیم» تذكره‎سی 1002 هیجری ایلینده، امین احمد رازی طرفیندن فارس دیلینده یازیلمیشدیر. بو اثر اوچ جیلدده بیرینجی دفعه كلكته[6]ده چاپ اولموشدور و سونرا بو چاپ تهراندا تكرار ائدیلمیشدیر.[7] او فضولی حاققیندا دئییر:

«فضولی- در فضل و دانش بر بسیاری از همگنان فایق بوده و در فهم و ذكا بر اقران سابق، به دو زبان، در شاعری علم گشته و قصب السّبق از همگنان ربوده، برهان فصاحتش دیوان تركی است كه امروز متداول است چون التزام شعر تركی ننموده، هر آیینه از آن درگذشته، به شعر پارسی مبادرت جسته آمد. این رباعی در شرافت خاك كربلا مر او راست.

بیت:

تا در دلت اندیشه‎ی بیداد نباشد

هرگز زمن دلشده‎ات یاد نباشد ...

8. کنه الاخبار[8]

بو تذکره‎نی مصطفی بن احمد عالی گلیبولویی 1002 هـ. الی 1006 هـ. ایلینده تألیف ائتمیشدیر. بو تذکره‎ده فضولی حاققیندا دئییلیر:

«مولانا فضولی- مولداً و مسکناً بغدادیدیر. ممالک شرقده، تورکی شعر سؤیله‎ینلرین اوستادیدیر. طرز خاصّا سالیک، لذت کلاما مالیک، عربی و فارسی و تورکی اشعار نظمینه متهالیک بیر صاحب معرفت ایدی کی نظماً و نثراً قدرت و فضیلتی عند الاهالی مثبت ایدی.

وقتا کی صاحبقران جهان سلطان سلیمان خان، بغداد فتوحاتی ایله کامران اولدو. مُلاّ فضولی، رکاب همایونا و صدر اعظم ابراهیم پاشای شوکت نمونا و قاضی عسکر قدری افندی جنابینا و موقِّعِ سلطانی جلال زاده مصطفی چلبی‎نین صوب مستطابینا قصیده‎لر وئریب، جوائز سینه‎لرین آلدی. و مرحوم خیالی بیگ ایله الفت و صحبت ائدیب نئچه گونلر معاشرت قیلدی.

فارسی و تورکی مکمّل دیوانی، و عربی و دری و رومی السنه‎ده قصاید بلاغت نشانی مدوّن اولدوقدان ماعدا «حدیقة السّعدا» نام کیتابی، یعنی کی امام حسین بن علی مرتضی (ع) شهادتینده واقع بیر مؤلّفی بلاغت مآلی واردیر کی من وجهٍ «روضة الشُّهدا»دان راجحدیر. زیرا که احراق و تأثیر جهتینده مؤثر قطعه‎لری واضحدیر. بوندان غئیری، «رند و زاهد» و «بنگ و باده» و «صحت و مرض» نام رساله‎سی و منظوم «لیلی و مجنون»-و واردیرکی جمله‎سی پسند تحسینه سزاواردیر.

و بو ابیات «لیلی و مجنون»ـونداندیر:

دهقان حدیقه‎ی روایت،

صرّاف جواهرِ حکایت،

معنی چمنینده گول تیکنده،

سؤز رشته‎سینه گُهر چکنده،

قیلمیش بو روشده نکته‌دانلیق،

گول ریزلیک و گُهر فشانلیق ....



[1] لطیفی. تذکرة الشعرا، مطبعه‎ی اقدام، در سعادت، 1314 ه‍ . ص 266-265.

[2] سام میرزا. تحفه‎ی سامی، به تصحیح وحید دستگردی، چاپ ارمغان، تهران 1314 ش.

[3] کتابخانه دانشگاه استانبول، نسخه خطی شماره 2604.

[4] نقل از وثیقه‎های موجود در رساله‌ی دکترای عبدالقادر قاراخان.

[5] نسخۀ خطی كتابخانه‎ی دانشگاه استانبول، ش 2568.

[6] امین احمد رازی، هفت اقلیم، به تصحیح و تحشیه سرادوارد دینیسون راس Sir E. Denison Ross و خان بهادر مولوی عبدالمقتدر (حصه اول)، الكزاندر هملتن هارلی A. H. Harley خان بهادر مولوی عبدالمقتدر (حصه دوم) و الكزاندر هلمتن هارلی و خان بهادر مولوی و محمد محفوظ الحق (حصه سوم) كلكته، 1353 هـ. (19398).

[7] امین احمد رازی، هفت اقلیم، به تصحیح و تحشیه جواد فاضل، تهران، ص180.

[8] کتابخانه دانشگاه استانبول، ش 5959.

 

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی