تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی- سندلر و قئیدلر- 2
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

9. مجمع الخواص

صادقی افشار شاه عباسین کیتابداری 1007 هـ. ایلینده بو کیتابی چاغاتای تورکجه‎سینده یازمیشدیر. اثر، تبریزده فارسجا ترجمه ایله برابر نشر ائدیلمیشدیر.[1] فضولی حاققیندا تورکجه متنی بئله‎دیر:

مولانا فضولی بیاتیدیر. ابراهیم خان خیدمتینده بغدادا باروب خان مرحوم سلطان سلیمان خواندگاردین خدمت قیلوب عراقغا کیلکنده، مولانای مُشارٌ الیه حلّه‎ده متوطن بولورلار. علوم ظاهری اکتسابینا مشغول بولوب آز کونده کوپ تحصیل قیلور. فی الواقع هیچ کیشیکه بو استعداد سعادتی ال بیرمه‎یوبدور کیم تورکی و فارسی و عربی کلامیغا بو یانغلیق قادر بولغای تورکجه دیوان غزل و قصاید و «شاه و گدا» و «لیلی و مجنون» و «مناظره‎ی بنگ و باده» و «روضه» اتمامغا یئتکوروبدور. فارسجا «دیوان غزل و قصاید» و «رند و زاهد» و «صحت و مرض» مرقوم قیلوبدور. عربجه «دیوان غزل و قصاید» بیتوروبدور. تخمیناً اوتوز مینک بئیت اشعاری بار کیم بو حقیر اؤز خطّی بیرله مطالعه قیلدیم.

اگرچی مولانای مشارالیهی‎نین بی‎نظیر و بی‎بدل اشعاری کوپ بار، بو مختصر متحمل بولمادیغیدین بیر نئچه مشهور و نامشهور ابیاتی بیرله اختصار قیلور. تورکی مطلع‎لردن بیر دیوان ترتیب اولونور.

الف.  کارگر دوشمز خدنگ طعنه‎ی دوشمن بنا،

        کثرت پئیکانین ائتمیشدیر دمیردن تن بنا.

ب.    کوهکن، شیرینه اؤز نقشین چکیب وئرمیش فریب،

        گؤر نه جاهیلدیر یونارداشدان اؤزویچون بیر رقیب ....»

بحثین سونوندا، صادقی کیتابدار، الفبا سیراسی ایله، مشاعره ائتمک قصدی ایله فضولی‎نین 28 گؤزل غزلی‎نین مطلعلرینی یازمیشدیر.

10. ریاض الشعرا[2]

محمد ریاضی‎نین 1018 هـ. ایلینده تألیف ائتدیگی «ریاض الشّعرا» تذکره‎سی‎نین فضولی بؤلومو بئله‎دیر:

«فضولی - بغداد نواحی‎سینده، کربلادا وجودا گلمیشدیر. نیته کیم دئمیشدیر:

چون خاک کربلاست فضولی! مقام من،

نظمم به هر کجا که رود حرمتش رواست.

زر نیست، سیم نیست، گهر نیست، لعل نیست،

خاک است شعر بنده، ولی خاک کربلاست.

 

نظم فصاحت قرینی طرز «نوایی»ده بیر طرز نو آئین اوزره واقع اولموشدور. نسج نظم مستعدانه‎سی، تار پشم انداخته‎ی الفاظ شرقیانه ایکن دفه‎ی قلم طرفه‎کاری بیر وجهیله پرداخت لطافت وئرمیش ایدی‎کی حسن انجامینا هزار استاد کارخانه‎ی بلاغت انگشت در دهان حیرت ائتمیش ایدی. صاحب «خمسه» دیر. جمله‎دن «لیلی و مجنون»ـو شهرت شعاردیر.

حسین واعظ کاشفی‎نین «روضة الشهدا»ـسینی ترجمه ائتمیشدیر. حقا کی بیر طور زیبا داخی نمودار قیلمیشدیر. تورکی و فارسی ایکی دیوانی واردیر. بو اشعار بلاغت شعار، دیوانیندان انتخاب اولونوب، ثبت اولوندو:

بنی ذکر ائتمز ائل، افسانه‎ی مجنونا مایلدیر،

نه بنزر اول بنا، دردی آنین تقریره قاییلدیر ...[3]

دوققوز یوز آلتمیش اوچده فوت اولموشدور. تاریخ: کچدی فضولی».

11. زبدة الاشعار[4]

عبدالحی کافزاده فائضی 1030 هـ. ایلینده تألیف ائتدیگی «زبدة الاشعار» مجموعه‎سینه، فضولی‎نین یوز بئیته یاخین شعرلرینی داخیل ائدیبدیر. شعرلرین باشیندا یازیب:

«فضولی- دوققوز یوز آلتمیش اوچده فوت اولموشدور. تاریخ: کچدی فضولی. دیوانی گؤرولوب، بو ابیات انتخاب اولوندو: .....»

12. آتشكده‎ی آذر[5]

لطفعلی بیگ آذر بیگدلی 1174 هـ. ایلینده فارسجا یازدیغی اوز تذکره‎سینده، فضولی حاققیندا یازیر:

«فضولی- از مشاهیر ارباب کمال آن دیار است. به ترکی و فارسی شعر می‎گفته [است] و چون این سفینه، از اشعار ترکی و عربی خالی است، لهذا به دو بیت فارسی و یک رباعی [از او] اکتفا شد.

تا در دلت اندیشه‎ی بیداد نیاید،

هرگز زمن دلشده ات یاد نیاید.

**

یار، ما را به از این زار و حزین می‎خواهد،

به از این چیست که ما را به از این می‎خواهد.

13. تذکره‎ی سید عظیم[6]

سید عظیم شیروانی (1888-1835 م.) تورکجه تذکره سینده 280 شاعیردن آد آپاریر. اونلارین آراسیندا فضولی اوچون اؤزل بیر فصل آییریب، اونون 25 غزل، قطعه، رباعی و مثنویلریندن نمونه وئریر و اونون حاققیندا بئله یازیر:

«شکوفه‎ی بوستان بلاغت و سبزه‎ی نوبهار حسن عبارت، شعرای فصاحت شعارلار اوستادی، یعنی جناب ملاّ محمد بغدادی فضولی تخلّص، الحق کی شیوه‎ی اختراع نظم دلکشده و پیشه‎ی عبارت شعر بی‎غشده، بیر یگانه‎ی عصر و وحید دهردیر کی، اول حکیم بی‎نظیرین زمان ظهوروندان بو آنا کیمی ممالک روم و طائفه‎ی اتراکده بیر شاعیر و بیر ناظم قدم عرصه‎ی وجودا باسماییبدیر کی، گؤوهر اشعاری‎نین مقابله‎سین و دُرّ شاهواری نظمی‎نین نظیره‎سین رشته‎ی تحریره چکسین. و شاهد طبع موزون دل آراسی، بیر دوشیزه‎ی دلفریب و رعنادیر کی زینت روخسارینا مشّاطه‎ی توصیف و غازه‎ی تعریفه احتیاج و نرگس شهلای دلرباسی سورمه‎ی اوصافه محتاج دگیلدیر. آثار انوار ماده‎ی قابلیت و استعدادی، شیوه‎ی نظم و فنون نثرده حوسن عبارت دل نشین و لطف بلاغت خاطیر نشانیندان «کالشَّمس فی وسط النّهار» نزدِ صغار و کباردا هویدا و آشکاردیر.

الان تصانیف بلاغت ردیفلریندن، صفحه‎ی روزگاردا مشهور اولان «
»سیندن علاوه، آلتی جیلد کیتابدیر کی، هر بیر شش جهتدن بی‎نظیردیر:

اول «حدیقة السّعدا»، نثر ترکی‎دیر کی انبیای عظام و اولیای کرامین مصائب و ابتلاسی بیانیندادیر.

دویّم کیتاب «صحت و مرض» نثر فارسی کی، حکمت آمیز اولان عباراتیندان مطالعه ائتدیکجه، قالب بی‎روحلر، جانا گلیر.

سیّم «دیوان غزلیات و قصاید»ی فارسی‎دیر کی، حوسن عبارتده، فارِسِ میدان فصاحت و بلاغتدیر.

چهارم «دیوان ترکی» دیر کی شرف مطالعه‎سی محافل عرفا و مجالس بلغایا زیب و زیندیر.

پنجم «کتاب لیلی و مجنون» نظم ترکی کی داستان لیلی و مجنون کیمی شهره‎ی آفاقدیر.

ششم «کتاب بنگ و باده»، نظم ترکی رموزات و اسراردا، صفحه‎ی آفاقدا طاقدیر.

او بزرگوار والا تبارین تولّد شریفی خاک کربلای معّلادا اولوب، عراق عجمده نشو و نما بولدوقدا سلطان سلیمان پاشا امید عاطفتلری ایله آهنگ روم و قسطنطنیه ائدیب، مذکور پاشا حضرتلریندن نومید مراجعت ائتدیکده، صفحات رومدان تاریخ 964-ده وداع دارالغرور ائدیب، عازم خانه‎ی سرور اولموشدور. او جنابین مذهب جعفری‎دن اولدوغو هویدا و آشکاردیر. حین مراجعتده پاشا حضرتلرینه شکایت آمیز یازدیغی اشعارلریندندیر:

عرض ائده‌ر خاکسار بی مقدار،

بنده‎ی کمترین فضولیِ زار:

کی مقیم مقام عزلت ایدیم،

ساکن گوشه‎ی قناعت ایدیم.

باشیما دوشدو جاه سئوداسی،

ذؤق اهلی، طمع تمنّاسی.

هوس کسب ننگ و نام ائتدیم،

طلب رفعت مقام ائتدیم.

ایسته‎دیم کیم علوّ جاه بولوم،

مظهر لوطف پادشاه بولوم.

بیلمه‎دیم کیم شکسته حال اولورام،

حسد اهلینه پایمال اولورام،

جمع اشرارا خادم اولماق ایمیش،

سُفهایا ملازم اولماق ایمیش،

کیم کی آللاهدان اِبا ائیلر،

غیر درگاها التجا ائیلر،

حاصلی، ذلت و خسارت اولور،

رخت امّیدی جمله غارت اولور.

گرچه اندوه و محنتیم چوخدور،

هیچ کیمدن شیکایتیم یوخدور.

14. فریدون کؤچرلی[7]

فریدون کؤچرلی‎نین 1925- نجی ایلده چاپ اولان «آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری» کیتابیندا 15 صحیفه‎یه یاخین فضولی حاققیندا یازی واردیر. مرحوم کؤچرلی شاعیریمیز حاققیندا بئله سؤز باشلاییر:

«ملا محمد فضولی، تورک شاعیرلری‎نین باباسی حساب اولونور. اونا بنائاً آذربایجان شعرا و ادباسیندان بحث اولوب و اونلارین سروری و پیشروی مقامیندا اولان فضولی نینی اسم شریفلری ذکر ائتمه‎مک بیر نوع حق و امگی ایتیرمک کیمیدیر. بیر حالداکی اول فصاحت و بلاغت کانی‎نین تأثیری بو عصرده‎کی شعرامیزین آثار و اشعاریندا دخی مشاهده اولونمایدادیر ...»

کؤچرلی بورادا فضولی‎نین دوغوم ایلینین 900 هـ. و اؤلومونو 970 هـ. ذکر ائدیر. اونون احوالی حاققیندا اولان روایتلری گتیریر و اثرلرینی معرفی ائدیر.

15. جعفر جبارلی[8]

... شاعیرلر، ادیبلر فضولینی اؤتمک دگیل، بلکه اونا یئتیشمک و وار قوّه‎لریله اؤز اثرلرینی فضولی‎نین اثرلرینه بنزه‎تمک و بئله‎لیکله ادبیاتی قیریلدیغی نقطه‎یه واردیرماغا و اورادا برکیتمگه چالیشیرلاردی ...

فضولی‎نین بیر غزلی یوزلرله شاعیرلر اوچون ایلهام منبعی اولور، شاعیرلر اؤز شعرلرینی اونا بنزه‎تمگه چالیشیردیلار. «فضولیانه» غزللر یازماق، شاعیرلرین ایده‎ آلی اولموشدور.

16. دانشمندان آذربایجان

محمد علی تربیت «دانشمندان آذربایجان» آدلی کیتابیندا، «فضولی» و همده اوغلو «فضلی»دن آد آپاریب اونلارین حاققیندا قیسسا بحث آچیبدیر و اونون شعرلری‎نین آذربایجان تورکجه‎سینه عائد اولماسینا تأکید ائدیبدیر. [9]

17. الذّریعه[10]

شیخ بزرگ تهرانی، «الذّریعه» کیتابیندا «دیوان فضولی»نی معرفی ائدرکی یازیر:

«و اسمه محمد بن سلیمان من قبیلة بیات. ولد بكربلا حدود 1498 م. نشأ ببغداد و نسب الیها. و یلقبه الاترام «رئیس الشعراء» و هو عندهم عدیل سنان پاشا. عند الفرس له مكانة عظیمة و له شعر عربی أیضاً. وله بلاغ‍ة فی لغ‍ة الثلاث. قال فی (تس 5-ص 136. لم یخرج من بغداد شاعر احسن منه. و قال فی (خص 7-ص103) انه ذهب مع ابراهیم خان الی بغداد و لمفر هذا من السلطان سلیمان خواندگار سكن فضولی الحل‍ة و اكتسب العلم هناك، و له ثلاثون الف بیت من الشعر رایته بخطه. و قال فی (نر 15 - ص 519) انه اثنی عشری المذهب و اورد معمیانه و كذافی (هفت - ص122) قال المستر براون فی (ج4-ص 185) انه مات 970=1561 م. نقالعن المسترگیب. و قال العزاوی فی «العراق بین الاحتلالین - ج 4 ص98» انه یتبع الحروفی‍ة و الغلاة و لغته الآذری‍ة و نقل عن «گلشن شعراء» وفاته فی 963 بالطاعون. و لكن جاء تاریخ و فاته علی ظهر دیوانه المطبوع 975 عن خمس و ستین سنة من عمره.و ترجم ایضاً فی (دجا - ص 300) و «الكافی‍ة فی التاریخ» و الف كل من سلیمان نظیف و هاشم ناهید و كوپرلی فؤاد و الد كتور عبدالقادر فراخان فی احوال فضولی رسائل تركی‍ة مستقل‍ة طبعت الاخیرة باستانبول.

و اما بالعربی‍ة؛ فدیوانه المشتمل علی الغزل و القصاید توجه بمكتب‍ة لننفراد تحتوی علی 465 بیتاً و هو متأثر فیها ایضاً بنسیمی الحروفی. و نقل العزاوی عن «نمون‍ة ادبیات» ان فضولی كردی وله «شكایتنامه» كتب بهار الی نشانچی محمد پاشا ابدع فیها و تلاعب بالبیان. و«مطلع الاعتقاد» فی علم الكلام بالعربی‍ة، ذكر فی كشف الظنون، و طبعه اكادمی‍ة العلوم الاذربایجانی‍ة ببا كوفی 1958م. مع مقدم‍ة لحمید الارسلی فی 114ص. و الباب الخامس من الركن الرابع منه فی الامام‍ة. و فی ذیلها 90 ص. من قصاید العربی‍ة ....»

18. ریحانة الادب[11]

مرحوم میرزا محمد علی مدرس تبریزی «ریحان‍ة الادب» اثرینده فضولی اوچون بیر فصل آییریب، یازیر:

«... حلّی الولاده، بغدادی المنشا و الاقامه، فضولی الشهرة، شاعری است حقایق ترجمان و آتشین بیان از اکابر شعرای قرن دهم هجری که اشعار مؤثر و سوزناک بسیاری بیشتر با زبان ترکی بسیار فصیح و ملیح انشا کرده و گاهی به زبان عربی و فارسی نیر شعر می‎گفته است ....»

سونرا اونون حیات ماجرالاریندان سؤز آچیر و اثرلرینی بیر- بیر معرفی ائدیر.

فضولی‎دن سؤز ائدن اورتا چاغ و یئنی چاغ قایناقلاری بونلار ایله محدودلاشمیر. «كشف الظّنون»، «قاموس الاعلام» و هر بیر آدلار و كیتابلار تذكره‎سینده، هابئله همین چاغلارین دیوانلاریندا، فضولی‎نین تأثیرینی گؤره بیله‎ریك.

 



[1] صادقی کتابدار، مجمع الخواص، ترجمه‎ی دکتر عبدالرسول خیامپور، دانشگاه تبریز، تبریز 1327.

[2] کتابخانه دانشگاه استانبول، نسخه خطی شماره 3250.

[3] محمد ریاضی، 19 بیت فضولی دیوانیندان نقل ائدیبدیر.

[4] کتابخانه دانشگاه استانبول، نسخه خطی شماره 1646.

[5] آذر بیگدلی، لطفعلی بیگ. آتشكدۀ آذر، چاپ بمبئی، 1299، ص 173.

[6] سید عظیم شیروانی اثرلری، اوچونجو جیلد، باکی، 1974، (کیریل الفباسی).

[7] کؤچرلی، فریدون. آذربایجان ادبیات تاریخی ماتریللاری، باکی، 1925.

[8] جعفر جبارلی. اثرلری، ج 1، ص 221.

[9] تربیت، محمد علی. دانشمندان آذربایجان، تهران، 1314، ص 300.

[10] آقا بزرگ تهرانی. الذریعه الی تصانیف الشیعه، انتشارات دارالاصول، بیرون (القسم الثالث من الجزء التاسع)، ص 838.

[11] مدرس تبریزی، میرزا علی. ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بکنیة و اللّقب، تهران، کتابفروش خیام، ج 4، ص 343 و 344.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی