تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی- ایلك علمی ایشلر و ایراندا نشر اولان اثرلرین معرفی‎سی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

مولانا حکیم ملا محمد فضولی حاققیندا دنیادا یوزلر کتاب، مقاله، لیسانس، دوقتورا و دوچنتلیک تئزلری، آنتالوژیلر، آنسیکلوپدیک اثرلر و ... یازیلمیشدیر. بونلاری یالنیز سایماق اؤزو بیر کتاب اولارکی بیر نئچه نفر او جمله‎دن «مژگان جونبور» همین موضوعدا علمی اثر نشر ائتمیشدیر.[1] بیز بورادا بئله اثرلر آراسیندان، اؤلکه‎میز ایراندا نشر اولان کتابلاری و ادبیات تاریخلرینده گئدن یازیلاری، هابئله دنیادا بیرینجی دوقتورا تئزی و ایلک مقاله‎لر توپلوسو و ایلک درسلیک کتابینی معرفی ائدیریک.

1. ایلک دوقتورا تئزی[2]

فضولی حاققیندا ایلک دوقتورا تئزینی عبدالقادر قاراخان حاضرلامیشدیر. اونون کتابیندا مقدمه‎دن سونرا «قایناقلارین تنقیدی» (47-44) بحثی گلیر. سونرا بیرینجی بؤلومده (138-61) مؤلف، عراق بؤلگه‎سی‎نین جغرافیاسی، تاریخی، اجتماعی- اقتصادی و مدنی حیاتی حاققیندا بحث آچیر. ایکینجی بؤلومده (216-139) فضولی‎نین حیاتی و اجتماعی محیطی، شاعرین عثمانلی دولت آداملاری ایله مناسبتی حاققیندا سؤز گئدیر. اوچونجو بؤلومون باشلیغی «فضولی‎نین شخصیتی» دیر (360-217). بورادا اونون ملّیتی، مذهبی و روحیاتی موضوعو تدقیق اولونور و نتیجه (396-361)دن سونرا سون بؤلومده (425-367) وثیقه‎لر باشلیغی آلتیندا استفاده ائتدیگی قایناقلاردان سندلر گتیریلیر.عبدالقادر قاراخانین بو اثری اونون دوقتورا رساله‎سی اولاراق، مدافعه ائدیلمیشدیر. ولاکن تدقیق اصولو نقطه‎ی نظریندن، بیزیم نظریمیزجه بیر پارا جدّی نقصانلاری واردیر. اوّل بو کی او، جغرافی محیطی و عراق بؤلگه‎سی‎نین اقلیمی دورومونو تدقیق ائدرکن. فضولی شخصیتی و یارادیجیلیغی ایله هئچ علاقه‎دار اولمایان یوروجو و لزومسوز بحثلر گتیریر. گرچه اؤزو تصدیق ائدیرکی «فضولینی فضولی ائدن بیر طرفدن عرقی، بنیوی خصوصیتلر، دیگر طرفدن جغرافی اقلیم و تاریخی زنگین‎لیک» ایدی. و لاکن او، اساس دقّتینی بیتگیلر، حیوانلار، سرحدلر، دره‎لر و تپه‎لرین ایضاحاتینا صرف ائدیر.

باشقا طرفدن او، فضولی‎نین روحیات و پسیكولوژیاسینی شرح ائتمك اوچون ارنست كرشمر Kretschmer آدلی بیر آلمانلی‎نین «بدن قورولوشو و سجیه» عنوانلی نظریه‎سینه استناد ائدیب اثبات ائتمه‌گه چالیشیر كی فضولی بدن جهتیندن چیركین اولدوغو و جنسی محرومیت چكدیگی اوچون شعرلرینده، درد، حسرت، عشق و بو كیمی مضمونلار ایشلتمیشدیر! او دئییر:

«... بدن و بالخاصه اوز یاپیسی آرزو چکمه‎ین بیر تیپده اولماسین باشقا ... منسوب اولدوغو اجتماعی صنیفی‌نین، یعنی علماء صنیفی‎نین حیاتینی تهدید ائدن دینی یاساقلار، صنیفین عنعنوی یاشاما طرزی‎نین بو گیبی ماجرالارا مساعد اولماماسی و خصوصیله ایچینده بولوندوغو محیطین جنسی هیجانلارا قویدوغو آغیر قیدلر ... اونون عشق حیاتیندا موفق اولمادیغی‎نین و یئر-یئر کندی حاققیندا بیر نوعی آشاغی‌لیق دویغوسو داشیدیغینی حس اولونماسیندا ! ...»[3]

قاراخان، بئله بوش بوغازلیقلا بو دوقتورا تئزی‎نین بیر چوخ صحیفه‎سینی دولدورموشدور. فضولی‎نین فلسفی و عرفانی دوشونجه‎لریندن بیر داملا بئله دادا بیلمه‎ین عبدالقادر قاراخانین بو کتابی، یالنیز وئردیگی بعضی وثیقه‎لر و سندلر اوچون اهمیت داشیییر. اونون تدقیق اصولو، غیر علمی، دیلی پوزغون، جمله‎لری اوزون- اوزادی، تحلیللری ایسه آلمان طبیبی دکتر کرشمر (Kretschmer)ـین وئردیگی بیر کلینیک تئوریسی و فضولی‎نین «جسم باخیمیندان پک جاذب گؤرونمه‎دیگی» فرضیه‎سی اساسیندا قورولموشدور. او هئچ بیر سنده استناد ائتمه‎دن دئییر: «چونکو فضولی قادینلارین رغبتینی جلب ائتمین بیر چهره‎یه مالک ایدی! ...»[4]

گؤرونور کی عبدالقادر قاراخان، حکیم ملا محمد فضولینی اؤزو ایله و اونون زمانه‎سینی ایسه اؤز زمانه‎سی ایله مقایسه ائدیر و اونودورکی فضولی، ادبیاتدان اؤنجه، اخلاق، فلسفه، عرفان و دوشونجه میدانی‎نین قهرمانی‎دیر.

فضولی حاققیندا ایلک دوقتورا تئزی اولان بو کتابین البته فایدالی جهتلری چوخدور. بیر بؤلومونو مرحوم دکتر عبدالرسول خیامپور فارسجایا چئویرمیش و تبریزده نشر ائتدیرمیشدیر.[5]

2. علمی - تدقیقی مقاله‎لر توپلوسو[6]

باکی شهرینده ایلک علمی - تدقیقی مقاله‎لر توپلوسونو، عروض‌شناس عالِم اکرم جعفر، 390 صحیفه‎ده و فضولی‎نین 400 ایللیگی مناسبتی ایله نشر ائتمیشدیر. مجموعه‎یه 25 علمی مقاله سالینمیشدیر. مهم مقاله‎لردن بونلاری آد آپارا بیلیریک:

- ادبی دیلیمیزین انکشافیندا فضولی مرحله‎سی (دمیرچی‎زاده).

- فضولی شعری‎نین وزنی (اکرم جعفری).

- فضولی‎نین اثرلرینده ساده جمله‎نین نوع‎لری (جهانگیروف).

- فضولی غزللری‎نین پوئتیک خصوصیتلری (علی فهمی).

3. تاریخ ادبیات ایران 

ذبیح الله صفا، یازدیغی «تاریخ ادبیات در ایران» کتابی‎نین 5- نجی جلدی‎‎نین 2- نجی حصّه‎سینده فضولی‎دن آد آپاریر.[7] مرحوم «دکتر خیامپور»ـون «فرهنگ سخنوران» اثرینده سیرالادیغی قایناقلاری، اونون آدینی چکمه‎دن، عیناً گتیریر. اونون فضولی حاققیندا وئردیگی ایکی صحیفه‎لیک معلومات، تدقیقی ماهیت داشیماییر. وئردیگی چوخ سطحی معلومات، بعضاً قومیت‎چی‎لیک غرض‎لری ایله‎ده بولاشمیشدیر. مثال اوچون یازیر:

«... کار اساسی‌اش آن است که وزن‎ها، قالب‎ها، ترکیب‎ها، مضمون‎ها و معنی‎های شعر فارسی را از راه ترجمه و یا به عین عبارت در ترکی به کار برده ...» [8]

بو بوش بوغازلیغین نه‎کیمی یئرسیز و یانلیش اولماسی هامییا آیدین‎دیر. بیزه معلومدور کی ادبی فارسی دیلی، رسمی و کبار تورکجه‎میزین بیر مولودو کیمی ظهور ائتمیشدیر و حتی عروض وزنی‎نین بیر چوخ بحرلری تورک شاعرلری و تورک ادبیاتی یولو ایله فارسجایا گیرمیشدیر. فضولی‎نین اساس ایشی ایسه بیر طرفدن درین فلسفی دوشونجه‎لرینی یایماق و باشقا طرفدن هر اوچ دیلده منظوم و منثور ادبیاتی، اؤز چاغیندا یوکسک ذروه‎لره چاتدیرماق ایدی. اؤزونون دئدیگی کیمی، اگر فارسجادا یازمیشدیرسا، بیر «پری چهره‎ی فارسی نژاد» خواهشینه و انسانلاری تربیه‎لندیرمک قصدی ایله یازمیشدیر:

«... شبی چند خود را در آتش تفکر گداختم و در غزلیات فارسی، دیوانی مرتب ساختم که هم مدفقان کامل را مضمون‎های مبهمش دل‌فریب است و هم ظریفان ساده دل را از مائده‎ی مذاقش نصیب. »[9]

تورکجه‎میزین کلاسیک رسمی و کبار لهجه‎سی، اصلینده بیر طرفدن تورکجه نحو، و باشقا طرفدن تورکجه، عربجه و فارسجا صرف اساسیندا قورولموشدور. بو قورولوشون صرف بؤلومونده ایسه فارسجانین چوخ آز رولو اولموشدور، تورکجه و عربجه ترکیبلر و لغت‎لر و سؤزلر فارسجا کؤکلو سؤزجوکلردن قات- قات آرتیقدیر. همین کبار لهجه حاققیندا شهریار دئییر:

تورکی، فارسی، عربی‎ده نه فضائل وار ایمیش،

کی فضولی کیمی بیر شاعر فاضل دوغولور!

بو کبار لهجه، قرنلر اسلام دنیاسینا حاکم اولموشدور و هر اوچ دیلده دانیشان و یازان مسلمانلاری بیرلشدیره بیلمیشدیر و اونو یاردانلارین دوشونجه‎لرینده «قومیت‎چی لیک» خولیالاری اولمامیشدیر. فضولی‎نین سیماسینی تحریف ائتمه‌گه و اونو گؤزدن سالماغا چالیشانلار، اونون تربیه اصوللاریندان تأثیر آلا بیلمه‎میشلر، داها دوغروسو تربیه‎لنمه‎میشلر.[10]

ذبیح الله صفا کیمی تدقیقاتچیلار، اؤزلری‎نین «قومیت‎چی‎لیک» یایما یالانلاری ایله، اصلینده زور و حیله ایله گله‎جک نسللرین، اونلار کیمی تربیه‎سیزجه‎سینه حرکت ائتمه‎لرینه‎ده سبب اولورلار. صفا، همین یازی‎نین آردینجا، فضولی‎نین آشاغیداکی قطعه‎سینی، شعر نمونه‎سی اولاراق تقدیم ائدیر. منجه بو قطعه‎نین منفی مخاطب تیپی، صفا اؤزودور:

نوجوانان را خدا در اوّل نشو و نما،

چون ملک از هر خطا پاک و مطهر آفرید.

شدّت تکلیف و طاعت را از ایشان رفع کرد،

بر دل احباب، نقش طاعت ایشان کشید.

بی‎تردّد نعمت جنّت به ایشان وقف شد،

بی تعب از خوان قسمت، روزی ایشان رسید.

تا به تدریج زمان و امتداد روزگار،

عابدان متّقی گردند و پیران رشید.

با زر و زور و حیل این فرقه‎ی معصوم را،

هر که از عفّت بیندازد، نخواهد خیر دید ....

صفانین قومیت‎چی‎لیک خولیالاری اساسیندا یازیلان 5 جلدلیک ادبیات تاریخی اصلینده ایران و اسلام تاریخینی تحریف ائتمه و تورکلری کیچیلتمه و وحشی، غلام و ... گؤسترمه نیّتی ایله یازیلمیشدیر.[11]

4. بیر باخیش[12]

دکتر جواد هیئت، 1358- نجی ایلده «وارلیق» مجله‎سینده نشر ائتدیگی «آذربایجان ادبیاتینا بیر باخیش» عنوانلی مقاله‎لر سئریاسینی، همین آد آلتیندا کتاب حالیندادا چاپ ائتدیردی. بو متواضع عنوان آلتیندا توپلانان مقاله‎لر، واختیندا اؤلکه‎میزده بوراخدیغی تأثیره گؤره عشق و زحمت ثمره‎سی اولان اهمیتلی بیر اثر ساییلیر.

190 صحیفه‎لیک بو کتابین 12 صحیفه‎سی فضولی‎یه عائددیر. بو صحیفه‎لرده اونون حال ترجمه‎سی، ادبی شخصیتی و اثرلری و اوغلو «فضلی»نین حاققیندا معلومات وئریلیر. مؤلف ترتیب ائتدیگی مقاله‎نین سونوندا دئییر:

«فضولی باره‎سینده سؤزلریمی آشاغیداکی ایکی سؤال ایله بیتیرمک ایسته‎ییرم:

بوتون دنیا شاعرلرینی و اسکی‎دن بری یاراتدیقلاری اثرلری تدقیق ائدرک، نئچه شاعرین فضولی کیمی اوچ دیلده شاه اثرلر یاراتدیغینی گؤره‎ریک ؟

بیزیم گؤزل دیلیمیزه خور باخانلار و زنگین ادبیاتیمیزی دانانلار، فضولی‎نین دیلیمیزده یازدیغی منظوم و منثور اثرلری اوخویوب آنلایا بیلسه‎لر، اؤزلریندن اوتانارلارمی؟»[13]

5. ایلک درسلیک[14]

فضولی حاققیندا ایلک دانشگاهی درسلیک کتابینی خالوق ایپکتن حاضیرلامیشدیر. او، بو درسلیکده، فضولی‎یه قده‎ر ایلک اؤنجه آذری تورک ادبیاتی خلاصه‎سینی وئریر، سونرا فضولی‎نین یاشاییشی، ادبی شخصیتی و اثرلری حاققیندا ییغجام و علمی و ساغلام بیلگیلر گتیریر. اثرین ایکینجی بؤلومونده فضولی‎نین «سو» قصیده‎سی و بیر نئچه غزلی عالمانه و لغت به لغت شرح ائدیلمیشدیر.

6. چشمه‎ی خورشید [15]

«چشمه‎ی خورشید پژوهشی در زندگی و آثار ملا محمد فضولی» 1374- نجو ایلده «فضولی کنگره‎سی» اوچون چاپ اولدو.

اثرین اساس بؤلومو خالوق ایپکتنـین معرفی ائتدیگیمیز کتابی‎نین ترجمه‎سی و آرتیرمالار حساب اولونور. ترجمه ائدن، اصل مؤلفدن آد آپارمامیشدیر. کتابین سونونا «منابع» بؤلومو آرتیرمیشدیر. آیدیندیرکی ترجمه ائدن، بو قایناقلاری صنعی اولاراق ترتیب ائتمیشدیر. بئله‎کی «چشمه‎ی خورشید» کتابی‎نین اوزونوده گویا «چشمه‎ی خورشید» تألیفی اوچون استفاده ائتدیگی قایناقلاردان حساب ائتمیشدیر.

ترجمه ائدن، فضولی اثرلری‎نین الیازما و چاپلارینا اشاره ائدنده، ایراندا اولان الیازمالار و چاپلاردان خبرسیز کیمی گؤرونور. هر حالدا کنگره رئیسی‎نین آدینا «تالیف» کیمی نشر اولان بو مجموعه‎نین بئشینجی بؤلومو «گزیده‎ای از اشعار فارسی فضولی» آدلانیر و بو بؤلوم خالوق ایپکتنین نشرینده یوخدور و اثرین مثبت یؤنو ساییلیر.

اثرین ترجمه ‎ائدن طرفیندن آرتیریلان بعضی افاده‎لری، فضولی‌شناسلارین زحمتلرینه خور باخماق و اونلارین حیثیت و آبرولارینی لکه‎لمک نیتی ایله یازیلمیشدیر. مثال اوچون «قصاید عربی» (ص88) بؤلومونده‎کی افاضه‎سینده، اثرین اساس مؤلفی خالوق ایپکتن و فارسجا دیوانی ترتیب ائدن حسیبه مازی اوغلونو یئرسیزجه طعنه‎له‎ییر.

باشقا یئرده یئنه اساس مؤلف خالوق ایپکتن دیلیندن یازیر:

«خالوق ایپکتن [گوید]: اشعاری که در دیوان عربی فضولی آمده، از ارزش ادبی چندانی برخوردار نیستند!»[16]

و خالوق ایپکتنین «فضولی» آدلی کتابی‎نین 64- نجو صحیفه‎سینه ارجاع وئریر و همین ادعانی شدّتله تنقید ائدیر. بو کتابین 64- نجو صحیفه‎سینده هئچ بئله بیر سؤز یوخدور و اصلینده باشقا بیر موضوع بحث اولونور. بلکه 54- نجو صحیفه‎ده خالوق ایپکتن دئییر:

«فضولی‎نین عربجه شعرلر یازاجاق قده‎ر قوّتلی بیر عربجه‎سی‎نین بولوندوغونو گؤسترمه‎سی باخیمیندان اؤنملیدیر.»[17]

بو سؤز هارا، او ادعا هارا؟

بونونلا بئله، بو کتاب، فضولی و اثرلری حاققیندا عمومی معلومات آلماق ایسته‎ینلر اوچون فایدالی‎دیر و اؤلکه‎میزده بو موضوعدا بیرینجی مستقل اثرکیمی مِیدانا چیخمیشدیر.

7. فلکلر یاندی آهیمدان [18]

216 صحیفه‎لیک بو کتابین 40 صحیفه‎سی مقدمه و قالانینی شاعرین مختلف اثرلریندن سئچمه‎لر احتوا ائدیر. مقدمه‎نی کنگره نشرینی حاضرلایان شخص یازمیشدیر. مقدمه، بیر سیرا نقل قوللار، بیر آز احساسی جمله‎لر و بیرده فضولی‎نین اثرلری‎نین معرفی‎سینه شامل اولور.

مقدمه یازانین شیوه‎سی ایله تانیش اولماق اوچون کتابدان بیر پارچا نقل ائدیریک:

«بعضی شرقشناسلار، فضولی‎نین کورد سویلو بایات ائلیندن اولدوغونو سؤیله‎ییرلر[19] ... حدیقة السّعدانین دیباچه‎سینده یازیر:

ای فیض رسان عرب و تورک و عجم!

قیلدین عربی افصح خلق عالم،

ائتدین فصحای عجمی عیسی دم،

من تورک زباندان التفات ائیله‌مه ‎کم.

بیرینجی مصراعدان اونون تورک سویلو اولدوغو چیخیرسا، سونونجو مصراعدان بئله «تورک دیللی» اولدوغو بیلینیر.»[20]

مؤلف کتابین ایکینجی و اساس بؤلومونده شاعریمیزین تورکجه دیوانی و باشقا اثرلریندن نمونه‎لر وئرمیش و مصراعلاردا گئدن فارسجا- عربجه لغت و اصطلاحلاری معنی و مصراعلاری شرح ائتمیشدیر. غزللرین شرحینده یئنه‎ده خالوق ایپکتن ـین کتابیندان یارارلانمیش ولاکن آدینا هئچ اشاره ائتمه‎میشدیر.

8. آذربایجان ادبیاتی تاریخی [21]

ایراندا سون زمانلاردا نشر اولان قیمتلی ادبیات تاریخی مجموعه‎لریندن بیریسی همین اثردیر. بو کتاب بیر ادبیات درسلیگی کیمی حاضرلانمیشدیر.

440 صحیفه‎لیک بو کتابین 70 صحیفه‎سی «محمد فضولی» آدلانیر و درسلیگین اساس بحثی کیمی گئدیر. بو مقاله‎ده شاعرین حیاتی، یارادیجیلیغی، غزل تحلیلی، قطعه تحلیلی، دیل و اسلوبو، لیلی و مجنون مثنوی‎سی‎نین تحلیلی و بدیعی خصوصیتلری، نثر اثرلری، آذربایجان ادبیاتیندا فضولی ذروه‎سی، فضولی و دنیا ادبیاتی باشلیقلی بؤلوملر یئر آلیر. آراشدیریجیلار اونون تورکجه دیوانی حاققیندا بحث ائتدیکدن سونرا، دئییرلر:

« ... بو اثرده، محبت و گؤزه‎للیگین وصفی، ظلم  و شرّین، غیر انسانی دویغو و دوشونجه‎لرین انکاری خصوصی یئر توتور. فضولی شعری، باشدان باشا عقل، حکمت و مُدرکلیک رمزی‎دیر. اوبرازلی تفکّر و بدیعی منطق نمونه‎سیدیر. »[22]

اونون تورکجه اثرلری و خصوصیله تورکجه دیوانیندا ایشلندیگی دیل و اسلوب حاققیندا دئییرلر:

«... بؤیوک صنعتکار، تورک ادبی دیلی‎نین انکشافی و زنگین‌لشمه‎سینده مهم رول اوینامیشدیر. فردی بدیعی اسلوبو باخیمیندان یئنیلیکچی و ال چاتماز اولان شاعر، بو ساحه‎ده‎ده سونراکی دُورلرین تورک شاعرلرینه ان بؤیوک اؤرنک و نمونه اولموشدور.»[23]

9. فضولی‎نین شعرلرینه بیر باخیش

«آلاو» تخلص ائدن رحمتلی احمد شایا (1383-1301) عُمرونون سون ایللرینده، فضولی‎نین 10 غزلینه یازدیغی بئشلیک‎لری نشر ائتدیردی.[24]

نمونه:

خسته‎یم، سعی ائت گؤزل بو خسته‎نین درمانینا

اویما هر بیگانه‎یه قصد ائیلمه یار جانینا

یوخ داها صبریم اورک تاب ائیله‎میر هجرانینا

ای فضولی اولا کیم یار ائده رحم افغانینا

                 آغلاگیل زار اونجا کیم زار آغلاماق امکانی‎دیر.

10. شاعر عصر صفوی[25]

دکتر مریم مشرّف فارسجا یازدیغی یوکسک لیسانس تئزی‎نین عنوانینی «زندگی و شعر محمد فضولی، شاعر عصر صفوی» آدلاندیرمیشدیر. او، اثرین اؤن سؤزونده آلچاق کؤنوللولوک ایله یازیر:

«نگارنده در این رساله‎ی دانشجویی به هیچ رو داعیه‎ی آن را ندارد که توانسته است از تمام وجوه و شخصیت و آثار این شاعر پرده برگیرد، اما کوشیده ‎است تا قدمی هر چند کوچک در راه شناساندن این چهره‎ی ادبی بردارد.»

بونونلا بئله، قِید ائتمه‎لییم کی بو اثر بو گونه‎دک مولانا حکیم ملاّ محمد فضولی حاققیندا، هم تدقیقات متدلوژیاسی باخیمیندان، همده غرض‎سیز علمی گؤروشلر یورتمه اوزوندن ایراندا یازیلان بوتون اثرلردن باشدیر.

مؤلف اؤنجه فضولی زمانه‎سی‎نین عراق عربده علمی، اجتماعی، ادبی وضعیتینی آیدینلاشدیریر، سونرا شاعرین حیاتی و اثرلری حاققیندا دانیشیر. اثرین ایکینجی یاریسیندا فارسجا دیوانیندان 26 غزل سئچمیش، اؤرنک وئرمیش و سونرا فارسی دیوانین و «هفت جام» مثنوی‎سی‎نین بدیعی گؤزه‎للیک‎لری و اؤزه‎للیک‎لریندن عالِمانه سؤز آچمیشدیر، ترصیع، موازنه، جناس، ایهام، مراعات نظیر و باشقا بدیعی جهتلری اونون شعرلرینده اینجه‎له‎میشدیر. هابئله او، «سبک هندی» آدلانان «فضولیانه» شعر شیوه‎سی حاققیندادا دانیشمیش و صائب تبریزی‎نین اوندان الهام آلماسی مسأله‎سینی اؤنه سورموشدور:

«بسیاری از مضامین فضولی را بعد از او در شعر شعرای نامدار مکتب اصفهان یا سبک هندی (=سبک فضولی) می‎بینیم. در حقیقت می‎توان فضولی را از بانیان سبک هندی شمرد. »[26]

خانم مشرف، اثرینی تدوین ائتمه‎ده، زحمت چکن فضولی‎شناسلار حمید آراسلی و محمد فؤاد کؤپرولوزاده، سلیمان نظیف و باشقالارینین اثرلریندن یئرلی یئرینده یارالانمیش و اونلارین حُرمتینی ساخلامیشدیر.

11. غزل‎های فارسی فضولی[27]

دکتر تقی پورنامداریان فضولی‎نین غزللرینده ایشلنن سبک و شیوه حاققیندا یازدیغی گئنیش علمی مقاله‎سینده، اثبات ائتمه‌گه چالیشیرکی فارس شعر تاریخینده «هندی» عنوانی ایله تانینان شعر سبکی‎نین بانیسی فضولی‎دیر. او دئییر:

«آنچه در غزل‎های فضولی جلب نظر می‎کند، تصویرها و مضمون‎های ظریف و موجزی است که صرف نظر از زیبایی و جذابیت آن‌ها، قدرت تخیل فضولی را در کشف ظرایف و دقایق ارتباط میان اشیاء نشان می‎دهد ... که حدود صد سال بعد به وسیله‎ی صائب که صد سال بعد از تولد فضولی متولد شده است، به اوج کمال می‎رسد و بنابر این، فضولی را نیز باید از جمله‌ی پایه‎گذاران سبک هندی شمرد.»[28]

او، اؤزونون علمی مقاله‎سینده فضولی غزللریندن وئردیگی اؤرنکلری دقتله آچیر و چالیشیر کی فضولی‎نین ایشلتدیگی مضمونلاری باشا دوشدوکدن سونرا، اوخوجویا منتقل ائتسین. اونون دیلیجه دئسک:

«خواننده‎ی این شعرها ... در کشف ظرایف مضمون غرق می‎شود، و در نهایت اعجابی از باریک اندیشی شاعر به او دست می‎دهد.»[29]

بیزجه، دکتر پورنامداریانین مقاله‎سی، فارس شعر تاریخینده صائب تبریزی الیله ایجاد اولونان، اؤزونون آدلاندیردیغی «طرز تازه» سبکی‎نین بانیسی فضولینی تانیتدیرماق اوچون بیر باشلانغیج حساب اولونور.

12. نظامی ایله مقایسه[30]

دكتر جلیل تجلیل ایكی آذربایجان شاعری گنجه‎لی نظامی و حكیم فضولی‎نین ایكی دیلده یاراتدیقلاری «لیلی و مجنون» مثنویلرینی اوز - اوزه قویموش و مقایسه ائتمیشدیر. او، خصوصیله بدیعی گؤزه‎للیك‎لر و ادبی صنعتكارلیقلار باخیمیندان، هر ایكی اثرین اؤزه‎للیك‎لرینی گؤستره بیلمیشدیر.

13. كتابشناسی فضولی[31]

توركیه‎ده نشر اولان دكتر مژگان جونبورون «فضولی بیبلیوگرافیاسی» اساسیندا تألیف اولان بو علمی اثر، مولانا حكیم ملا محمد فضولی حاققیندا نشر اولان و اونون اثرلری‎نین نشرلرینی سیرالاماقلا بو كتابی تدوین ائده‎بیلمیشدیر.

14. گله‎جک اُمیدلر

مولانا حکیم ملا محمد فضولی‎نین تمیز وجدان، پاک روحو و استعدادی قارشیسیندا باش اگن عالِملر چوخ اولموشلار. اونلارین هر نیّتی اولور اولسون، یازدیقلاری و تدقیق ائتدیکلری اثرلر همین مقصده خدمت ائتمیشدیر و کتابلاری فضولی‎یه حُرمت علامتی کیمی قارشیمیزدادیر. بونلارین آراسیندان میرزا آقا قلی‎زادهنین «فضولی‎نین لیریکاسی»، فؤاد قاسم‎زاده‎نین «غم کروانی»، جمیل یئنرین «فضولی دنیاسی»، حسیبه مازی اوغلونون «فضولی و حافظ»، فتحی دعوتین «فضولی‎نین باخچاسی»، بکیر چوبان‎زاده، سلیمان نظیف، فؤاد کؤپرو‎لو، ابراهیم علاءالدین، عبدالباقی گؤلپینارلی، نوزاد یسیرگیل، هر بیری‎نین «فضولی» آدلی مونوگرافیالاری، حمید آراسلی‎نین «بؤیوک آذربایجان شاعری فضولی» کتابلارینی یالنیز آد آپارماق ایله کفایت ائدیریک. سؤز یوخ کی اؤلکه‎میزده‎ده بوندان سونرا بو موضوعدا چوخلو علمی - تحقیقی کتابلار، رومانلار، درام اثرلری، منظومه‎لر و شعرلرین یارانماسینا شاهد اولاجاغیق.

 

نتیجه: فضولی‌نین یاشاییشی، دوشونجه‌لری و اثرلری ایله علاقه‌دار اؤلکه‌میز ایراندا و ایراندان خارجده چوخلو علمی و دانشگاهی و تحقیقی اثرلر یازیلمیشدیر، رمانلار، منظومه‌لر، فیلم‌لر و صحنه اویونلاری ترتیب ائدیلمیشدیر.

 



[1] Dr. Müjgan Cunbur. Fuzuli Haakında bir Bibliyografik Denemesi, İst., 1956.

همین اثر ایراندا بعضی آرتیرمالا ایله نشر اولموشدور:

مهدوی فر، محمدرضا. كتابشناسی فضولی، انتشارات كتابخانه ملی ایران، تهران، 1371.

[2] Dr. A. Karahan. Fuzuli, Muhiti, Hayatı ve Şahsiyeti, İst., 1996 (1949, بیرینجی چاپ)

[3] A. Karahan, s. 360.

[4] همان صحیفه.

[5] فضولی، محیط، زندگانی و شخصیت او، ترجمه‌ی دکتر ع. خیامپور، نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز، سال سوم، ش 1 و 2.

[6] جعفر، اکرم. محمد فضولی (علمی - تدقیقی مقاله‎لر)، باکی، 1958 (کیریل الفباسی ایله).

[7] صفا، ذبیح‎الله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران، 1367، ج 2/5، ص 674.

[8] همان، ص 675.

[9] فضولی، ملامحمد. ديوان اشعار فارسی، تصحيح و تحشيه: دكتر ح. م. صديق،‌ تبريز، ياران،‌ 1386، ص 14.

[10] صفا، ذبیح الله. ادبیاتدان داها چوخ سیاست ایله مشغول اولوردو. او، «صفا» آدلی تانینمیش فراماسونری لژون بانیسی و عضوی کیمی، اؤلنه‎دک فعالیت گؤسترمیشدیر. (باخ! رائین، اسماعیل. فراماسونری در ایران، ص 661 و فراماسونرها، روتارین‎ها و لایِنزهای ایران، سازمان اسناد ملی، تهران، 1377، ص 307).

[11] باخ ← یوسف و زلیخای فردوسی، به کوشش ح.م. صدیق، انتشارات آفرینش، مقدمه.

[12] هیئت، جواد. آذربایجان ادبیات تاریخینه بیر باخیش،تهران، 1358، ص 48-36.

[13] همان، ص 48.

[14] Haluk İPEKTEN. Fuzuli, Hayatı, Edebi, Kişiliği, Eserleri ve Bazi Şiirlerinin Açıklamaları, Ankara 1973.

[15] شعردوست، علی اصغر. چشمه‎ی خورشید، کنگره بزرگداشت حکیم محمد فضولی، تهران، 1374.

[16] چشمه‌ی خورشید، ص 88.

[17] ایپکتن، خالوق. فضولی، ص 54.

[18] صدیقی، امین. فلکلر یاندی آهیمدن، دبیرخانه کنگره‌ی بزرگداشت حکیم محمد فضولی، تهران، 1374.

[19] من، هئچ بیر «شرق‎شناس»ـین بئله ادعاس]نا راست گلمه‎دیم. «بایات» ایسه تورک بویلاریندان ساییلیر. بیز تبریزلیلر دئمیشکن: آدی اوستونده‎دیر.

[20] «تورک دیللی» اصطلاحی سیاسی بیر اصطلاحدیر. بو اصطلاحی شوروی دُورونده اونا گؤره ایشله‎دیردیلر کی مسلمان تورک جمهوریتلری‎نین بیرلیگینی پوزسونلار. گویا یعنی اونلار تورک دگیلدیرلر و یالنیز اورتا عصرلرده دیللری دؤنوب «تورک دیللی» اولموشلار. فضولی ایسه بو سیاسی اویونبازلیقلاردان 400 ایل قاباق یاشامیشدیر. او بو قطعه‎ده تورکلرین هر کسدن داها چوخ قلبی صاف و ساده اولمالارینا اشاره ائدیب استغاثه ایله الله درگاهینا دئییر: «مادام کی سن دینیوه و پیغمبریوه قارشی چیخان عربی افصح، آدی لال و قانماز معناسیندا گلن عجمی‎ده عیسی دم قیلدین، من کی سنین اوز تورکونم، مندن التفاتینی آز ائیلمه‎گیلن یاربّی!»

[21] صفرلی، علیار؛ یوسفلی، خلیل. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، [الفبامیزا] کؤچورن: حسین شرقی (سوی تورک)، انتشارات راستان، تهران 1376، ص 239-309.

[22] همان، ص 250.

[23] همان، ص 268.

[24] آلاو. فضولی‎نین شعرینه تضمینلر،کرج، 1379.

[25] مشرف، مریم. زندگی و شعر محمد فضولی، شاعر عصر صفوی. انتشارات روزنه، تهران، 1380، 260 ص.

[26] همان، ص 174.

[27] پور نامداریان، تقی. غزل‎های فارسی فضولی (مقاله)،مجله‌ی ایران شناخت، سال 1376، ش 5.

[28] همان، ص 84.

[29] همان، ص 51.

[30] تجلیل، جلیل. مقایسه‎ی لیلی‎ومجنون فضولی و نظامی، دبیرخانه كنگره بزرگداشت حكیم ملا محمد فضولی، تهران، 1374. 73ص.

[31] مهدوی فر، رضا. کتابشناسی فضولی، کتابخانه ملی، تهران، 1371.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی