تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی چاغی بغداددا آذربایجان ادبیاتی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

دجله و فرات چایلارینین یانلاری، بشریت تاریخی‎نین ایلک مدنیت دوشرگه‎سی کیمی، سومر تورکجه‎سی‎نین بئشیگی اولموشدور. آذربایجان اوغوز تورکلری، اؤزه‎للیکله بایات عشیره‎سی‎نین اسلامیتدن قاباق و سونرا، بؤلگه‎یه کؤچمه‎لرینی و یئرلی تورکلر و تورکمانلار ایله قاریشمالارینی، تاریخی و فولکلور و میتولوژی تدقیقلری ثبوت ائتمیشدیر.

شیعه‎لیگین گئنیش یاییلماسی، خصوصیله شاه ختایی‎نین قیامی و قیزیلباشلارین استیلالاریندان سونرا، آذربایجانلیلارین نجف، کربلا، کاظمین و بغداد شهرلرینه کؤچوب، اورادا قالمالاری، شیعی بیر سنّت و دبه چئوریلمیشدیرکی سیّدالشهدا (ع) عشقی ایله باغلی ایدی. بو شهرلره کؤچنلر عمومیتله، علم و ادب اهلی، شاعرلر، نوحه یازانلار و دین عالِملری ایدیلر. بئله‎کی صفویه‎دن بیر عصر سونرا، نجف و کربلا حوزه‎لری شیعه عالِملری‎نین ان گوجلو معارف مرکزلرینه چئوریلمیشدیر و ایندیه قده‎رده بیزیم آرامیزدا اؤز معنوی اقتدارینی ساخلاماقدادیر. صفویه دؤرو و هجری 9- نجو عصرین ایکینجی یاریسیندان سونرا بو مقدس شهرلره کؤچن آذربایجانلیلار آراسینداکی شاعرلر، همین یئرلرده گوجلو «آذری ادبیاتی» محیطی یارادا بیلمیشلرکی اونا «بغداد آذربایجان ادبیاتی» عنوانی وئرمک اولار.

1. فضولی و بغدادین ادبی محیطی

فضولی‎نین استعداد و دُهاسی‎نین، همین ادبی محیطین گئنیش انکشاف ائتمه‎سی و قالارغی بدیعی اثرلر صاحبی اولان شاعرلرین یارانماسیندا، بؤیوک تأثیری اولموشدور.

«بغداد آذربایجان ادبیات تاریخی» یازماق آرزوسو، حله‎لیک حیاتا کئچیریلمه‎سه‎ده، گله‎جک نسللرین بوینوندا اولان بیر بورج کیمی دورور. بئله بیر «ادبیات تاریخی» اثرینده کرکوک یازیلی ادبیاتی ایله بغداد آذربایجان ادبیاتی‎نین قارشیلیقلی تأثیرلری‎ده اینجه‎لنمه‎لیدیر. بورادا، یالنیز فضولی چاغی بغداد آذربایجان ادبیاتی محیطینه قیسساجا نظر سالاراق، فضولی‎نین چاغداشلاری آراسیندان بعضی شاعرلرین آدین چکیریک.[1]

2. عهدی بغدادی

احمد عهدی بغدادی، فضولی‎دن سونرا، بغداد شهرینده یارانان اورتاچاغ آذربایجان ادبیاتی‎نین ان بؤیوک نماینده‎لریندن ساییلیر. حسن چلبی اونون حاققیندا اؤزونون «تذکرة الشعرا» کتابیندا دئییر:

«عهدی بغدادی، نامی احمد دیر، باباسینا «مولانا شمس» دئرلر ... کندیسی داخی بلغاو شعرا ایله آشنا اولماقلا دیده‎ی جانی کحل معارف و کمالات ایله روشنای شاهدان بلاغت و بیان ایله درست عهد پیمان ایدی. اگرچی اکثر طائفه‎ی عجم نظم تورکیده قاصر و راجل و دقایق خفایات زمان مزبوره غیر واصلدیر. لیکن مزبورون اشعاری رومیانه و استادانه اولماقلا سرحد قبول اهل عرفانا داخلدیر. نئچه زمان استانبولدا مجالس بلیغان زمانه‎یه شمع اولوب، کاشانه‎ی شهر مزبوردان طالع و لامع اولان بلاغت سحر آفرین مثال پروین بیر یئره جمع ائدیب، تذکرة الشعرا یازمیشدیر.»

احمدی عهدی، اؤز تذکره‎سینی هجری 971- نجی ایلینده یازمیشدیر کی الیازمالاری «تذکره‎ی عهدی ‎بن شمس بغدادی» آدی ایله بیر نئچه کتابخانادا ساخلانیلیر.[2] بو اثر دؤرد روضه‎دن تشکیل تاپیر. عهدی‎نین بغداد شهرینده دوغولوب استانبولدا بؤیومه‎سینه باخمایاراق، دیلی، لهجه اعتباری ایله تام آذربایجان شیوه‎سی‎دیر. اونون آتاسی، قارداشی، عمیسی، عمی اوغلوسودا شاعر ایمیشلر و بغداددا آذربایجانلی ادبی محیطینده فعال اشتراک ائدیرمیشلر کی عهدی اؤز تذکره‎سینده بونلارا اشاره ائدیر.

عهدی‎نین تذکره‎سی «گلشن الشّعرا» آدلانیر. اونون فضولی حاققیندا درین مضمونلو قِیدلرینی، اؤنجه نقل ائتدیک.

3. شمسی بغدادی

عهدینین آتاسی شمسی بیر شاعر اولموشدور. عهدی اونون حاققیندا دئییر:

«... راقم حروفون باباسیدیر ... مثنوی بحرینده اوچ کتاب نظم ائتمیشدیر. هر بیری مقبول فضلای زمان، پسندیده‎ی فصحای جهان اولموش، الحق، اول نیکو خصال اولان روشندل مضمون بلاغت نمون بولماقلا بی‎مثل و سرآمد امثال ایدی .... و طرز غزلده دیوان ترتیب ائدیب، مقبول اهل عرفان اولموشدور.»[3]

قینالی‎زاده اؤز تذکره‎سینده شمسی‎نی «ولایت عجم‎دن روما گلمیش» آدلاندیریر و اوندان قالان «ده مرغ» آدلی بیر مثنوی‌دن آد آپاریر و دئییرکی موضوعو بایقوشون باشقا قوشلارا وئردیگی اؤیودلری احتوا ائدیر.

اونون شعرلریندن ایکی نمونه‎:[4]

تکیه‎گاه کوهدا واردیر داراغی لاله‎نین،

باده‎ی هر رای ایله پُردور قاباغی لاله‎نین.

 

سانما هر مه‌پاره‎نین بیر زُلف سئوداسینداییز،

درد هجران ایله یا وصلت تمنّاسینداییز.

او، اؤز تذکره‎سینده فضولی‎دن‎ده چوخ حُرمتله یاد ائدیر.

4. حسنی بغدادی

شمسی بغدادی‎نین قارداشی حسنی‌ـنین آدی، بیر شاعر کیمی، یالنیز قارداشی اوغلو عهدی بغدادی‎نین «گلشن الشّعرا» تذکره‎سینده آنیلیر. بو بیت‎ده اورادا، حسنی‎دن نقل اولونور:

سانمین بنی چمنده‎کی گول سینه‌چاکییام،

بیر سرو بویلو لاله روخون دردناکییام.

5. رندی بغدادی

حُسنی بغدادی‎نین اوغلو، اؤزونه مخصوص اسلوب ایله دیوان ترتیب ائتمیشدیر. او هجری 993 ـنجو ایل وفات ائتمیشدیر. او، فضولی سایاق شعر یازماقدا ماهر و اوستاد بیر شاعر ایمیش:

زخم شمشیرینده سانما قاندورور ای گول‌عذار،

آب حسرت بیر جراحت چون دخی آغزیندا وار.

**

بیر نظر گؤرمه‎سم اول ماه جهان آرایی،

گؤزومون یاشی وئریر سِیله بوتون دنیایی.

**

رُخی گولگون، خطی سبز و گؤز و نرگس، قاشی یای،

عنبر افشان ایکی زُلفو تؤکولوب دوشادوش،

قییا باخدی، جانیم آلدی، نازی چوخ، غمزه‎سی اوخ،

ناگهان عشقه بوراخدی، نه فکر قالدی، نه هوش!

بیر نظر قیلماق ایله ائتدی بنی مست مدام،

رندی‎نی عاجز ائدیب اول صنم اطلس پوش!

6. زهدی بغدادی

رندی‎نین اوغلو و حُسنی‎نین نوه‎سی، شمسی‎نین نتیجه‎سی و عهدی بغدادی‎نین عمیسی اولان زهدی‎نی، آذربایجان ادبیاتی‎نین بغداد نماینده‎سی و فضولی مکتبی‎نین دوامچیسی آدلاندیرانلار واردیر. اؤز آتاسی رندی‎نین اؤلومو ایله باغلی دئییر:

آه کیم نخلِ قدی رندی‎نین،

صرصر باد اجلدن سؤندی.

آغلاییب زهدی، دئدی تاریخین:

بیزی یاندیردی فراق رندی.

7. مرادی بغدادی

970 ه‍. ایلینده وفات ائدن مرادی، «گلشن الشّعرا» تذکره‎سی صاحبی عهدی بغدادی‎نین قارداشی، اؤز عصری‎نین عالملریندن اولموشدور. معروف بیر مخمس‌ـیندن سونونجو بندی بئله‎دیر:

گه شیوه و گه ناز قیلیر جان ایله، گه غم،

کؤنلوم قوشو پرواز قیلیر کویونا هر دم.

یاندیم، اریدیم، بس کی مُرادی رخِ زردم،

آچدیم، اوخودوم، قالدی و داغی سنه همدم.

                 بیگانه‎یه زنار توتوب جان و تن ایچره.

8. حزنی بغدادی

حزنی بغدادی، بوتون مجلسلرده فضولی‎نین شعرلرینی اوخوماقلا شهرت قازانمیشدیر. اؤزونون‎ده شعرلری فضولی سایاغیندادیر:

ای وجودون رونق نزهتگه دارالسّلام،

زائر فردوس کویوندور ملایک صبح و شام،

یُمنِ تشریف قدوموندان بولوب فضلِ شرف،

کعبه‎ی اشرف اولوبدور قبله‎گاه خاص و عام.

حزنی بغدادی‎نین همده کربلا شهیدلری حاققیندا سوزناک نوحه‎لری واردیر.

9. علمی بغدادی

ملاحسین فرحشاد علمی‎دده فصیح شعرلر صاحبی اولماقلا مشهوردور. همده اؤز زمانه‎سی‎نین مشهور خطاطی ایمیش و بیر مدت بغداددا «کاتب دیوان» وظیفه‎سی ایله مشغول اولموشدور. او، هجری 1030- نجی ایلده وفات ائتمیشدیر. اونو، فضولی مکتبی‎نین شاعرلریندن آدلاندیرماق اولار:

محو ائیله‎دی اغیار خیالاتینی، علمی!

تغییر ائده‎مز خاطرینی گرد ملامت!

*

گؤروب بار غمین، بیلدیرمه‎دیک، رنجیده‎ییز سندن،

بو معنادان، دلا! غایتده محنت دیده‎ییز سندن!

10. کلایی کربلایی

فضولی‎نین معاصری و اونون دوستو و مصاحبی ایدی. او، کربلا شهرینده بیر آذربایجانلی عائله‎ده دوغولموشدور. او، طریقت اهلی اولموش و درویشلر آراسیندا «جهان دده» آدی ایله تانینمیشدیر. عهدی اؤز تذکره‎سینده اونو «امیر الکمال جهان دده کلایی» آدلاندیریر.

اونون بو بیتی، درویشلر آراسیندا، چوخ مشهوردور:

وئردی تنیم خاکینی، تا یئله دورانِ عشق،

اولدو مسلّم بنا سِیر بیابان عشق!

11. ضایعی بغدادی

اسماعیل حکمتین دئدیگی کیمی: «آذری ادبیاتی ساحه‎سینه گیرن کلاسیک شاعرلردندیر.»[5]

او، همده بیر عالِم کیمی اؤز عصرینده تانینمیشدیر. عهدی یازیر:

«... اهل علم زمره‎سیندن، اوقات شریفین علومه مصرف ائدرکن، ترک ائدیب، اشعار دُرربار جانبینه مایل اولوب عُمر لطیفین اول فنّده حله ضایع ائتمه‎میش اصناف شعر، بالکلیه، مسلّم شاعران ساحر و درویش مشرب و پاک مذهب، و هر زبانه قادر و ...»[6]

ائشیتدیم گشت ائده‌ر اول آفت جان دلربالرله،

بوگون بیر لحظه گؤردوم، اول داخی یوزبین بلالرله.

 * * *

ای آی ایله گون اوزونه حیران گئجه- گوندوز،

ای چرخ فلک باشینه قربان گئجه- گوندوز.

... سرگشته گزر ضایعی‎نین درد دلیندن،

فانوس گیبی گنبد گردان گئجه- گوندوز.

12. ذهنی بغدادی

هجری 1020 تاریخینده وفات ائدن عبدالذلیل ذهنی چلبی نجف‌زاده، موسیقی فنلری ایله آشنا و حُسن خط ایله مشهور تورکجه دیوان صاحبی‎دیر.[7] فضولی‎یه یازدیغی بعضی نظیره‎لر وار. مثلا:

گئتدی الدن اختیاریم جذبه‎ی دلدار ایله،

دوستلار بیلمم نولور حال احمد مختار ایله.

گولسن، آچیلسان رقیب ایله نولا ای غنچه لب،

شیمدیمی اولدو گولِ رعنا آچیلماق خار ایله؟

نامه‎یه سیغماز حدیث شوقی ای ذهنی، مگر،

گاه خال یاره اِشعار ائده‎سن اَشعار ایله.

13. حصیری بغدادی

حصیری‎نین اصلی شیروانداندیر. عهدی بغدادی اونو «شیروانی الاصل صاحب نسل» و شعرلرینی «الفاظ گوهر نثار» آدلاندیریر و بو ایکی بیتی اوندان نقل ائدیر:

تورکی وارینجا سؤیله‌رم شعری،

قاتی آرینجا سؤیله‌رم شعری.

 * * *

بیز بیر یار وفادار گره‌کمزمی، گره‌ک؟

اولیجاق یار جفاکار گره‌کمزمی، گره‌ک؟

14. ضمیری بغدادی

فضولی ایله چاغداش شاعر ضمیری، دیواندان باشقا، «یوسف و زلیخا» و «لیلی و مجنون» مثنوی‎سی‎ده یازمیشدیر. عهدی بغدادی‎نین یازدیغینا گؤره، او بغداددا یئرلشیب قالان آق قویونلولارا منسوبدور:

«... اجداد روشن نهادی آق قویونلو طائفه‎سیندن اولوب، سابقاً دیار بغداددا آیینه‎ی قلبی صفا آئینینه جلا وئرمگین مزبور شهردن تعداد اولونور و لاکن اول پیر روشن ضمیر اولان جوانیده مثال مهر منیر... هر بیر شئیین غورونه ایرمگه علی الفور جدّ و جهد قیلیب، امداد عواطف ربّانی ... بیر کتاب سلیس و خطاب نفیس کی سرگذشت «لیلی و مجنون» دئیو، مانند درّ مکنون تحریر قیلمیشدیر کی عقل ذوفنون مطالعه‎سینده مفتون دوشوب ...»[8]

15. روحی بغدادی

روحی بغدادی‎نین دیوانی‎نین الیازمالاریندان ایندیه قده‎ر اوتوزا یاخین نفیس نسخه تانینمیشدیر.[9] الیمیزده اولان یگانه نشر ایسه 1287 هـ. ایلینده چاپ اولان «کلیات اشعار روحی بغدادی»دیر.

اونون شعرلری آراسیندان ان آدلیمی 17 بندلیک بیر ترکیب بندی‎دیر. دیوان کلّیاتیندا عروضی شعرلرین هر نوعوندان واردیر. اونون دیوانیندا، فضولی‎نین اوغلو «فضلی» حاققیندادا بیتلره راست گلمک اولار:

سؤز تراکیبه قومای هر کیشی‎نین کاری دگیل،

قدحینی ائتمیه‎لیم فضلیِ حیران کیمیدیر.[10]

 

نتیجه: بئله‎لیکله گؤرونورکی بغدادین آق قویونلولار الینده اولدوغو زمان آذربایجان تورکجه‎سی گئنیش انکشاف ائتمیش و آذربایجانلی شاعرلر، ادیبلر عالِملر اورادا یئرلشمیش، بؤلگه‎نین علمی نبضینی اللرینه آلمیشلار. صفویلرین عراق عربه حاکم اولدوقلاریندان سونرا، همین آخین دوام ائتمیشدیر. فضولی کیمی بیر تایی تاپیلماز علمی - ادبی شخصیت همین چاغین و آخینین طبیعی محصولودور. مدنیّتلرین تلاقیسی دُورو و چاغیندا، اوچ دیللی و دنیادا تایی تاپیلماز بیر شاعرین ظهور ائتمه‎سی‎نین کؤکلرینی، اونون منسوب اولدوغو ائللرین تاریخینده آختارمالیییق.

 



[1] آزاده موسایوا «الیازمالار کتابی ...» اثرینده، بیزدن قاباق (باکی، 2002) بو مسأله‎یه توخونموشدور.

[2] آزاده موسایوا، ص 220.

[3] آزاده موسیوا، ص222 (گلشن الشّعرادان نقل، ص 150، 16، T سنت پترزبورق الیازماسی).

[4] همان، ص 223.

[5] حکمت، اسماعیل. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، باکی، 1926، ص 111.

[6] آزاده موسایوا، ص234.

[7] حکمت، اسماعیل. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، باکو، 1926، ص 167.

[8] آزاده موسایوا، ص 238.

[9] آزاده موسایوا. الیازمالار کتابی، باکی، 2002، ص 7-242.

[10] همان، ص 368.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی