تبلیغات اینترنتیclose
ملا محمد فضولی‎نین یاشاییشی
ملا محمد فضولی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار حکیم ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:

 http://hakimfuzuli.blogfa.com

تصویر - پرتره ملا محمد فضولی. نقاش: ناصر بخشی

پرتره حکیم ملا محمد فضولی

نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی

موضوع : ملا محمد فضولی‎نین یاشاییشی, | بازدید : 750

مولانا حکیم محمد بن سلیمان فضولی بیاتی ثم البغدادی، هجری اونونجو عصرین یالنیز آذربایجان ادبیاتی یوخ، بلکه بوتون عمومی تورک ادبیاتی، فارس و عرب دیللی ادبیاتلارین‎دا ان معروف، تأثیر ائدیجی و گؤرکملی شاعری و اسلام دنیاسی‎نین عالِم، متفکر و فلسفه‎چی‎سی و دنیانین اعجوبه‎ شخصیتی کیمی تانینمیشدیر.

1. دوغومو

فضولی‎نین دوغولدوغو یئرین تعیین ائتمه مناقشه‎سی حله بیر نتیجه‎یه چاتمامیشدیر. اونون کربلادا، بغداددا، حلّه‎ده و حتّی آذربایجاندا دوغولدوغو ادعاسینی اؤنه سورنلر واردیر.

تذکره‎لرده گؤردوگوموز کیمی اونون اوغوزون «بایات» عشیره‎سینه منسوب اولماسی و اؤزونون‎ده «حدیقة السّعدا» و فارسجا «دیوان»ـیندا، آنا دیلی‎نین تورکجه اولماسیندان سؤز گئدیر. یئنی آراشدیرمالارا دایاناراق، آذربایجانین «قازاخ» ماحالیندا دوغولوب، اوشاق ایکن عائله‎سی ایله برابر آتاسی «ملا سلیمان» طرفیندن، کربلایا آپاریلماسی ظن ائدیلیر. هر حالدا، او، اوشاقلیقدان بغداد شهرینده، تصویر ائتدیگیمیز آذربایجان ادبی محیطینده بؤیوموش و تربیه گؤرموشدور و سونرا کربلادا مقیم و اورادادا دفن اولموشدور.

اؤزوده فارسجا دیوانی‎نین مقدمه‎سینده، «مولد و مقامم عراق عرب است» دئدیکدن سونرا، شعری حاققیندا دئییر:

«... این نو رسیدگان روزگار ندیده و این یتیمان غربت ناشنیده که از خاک نجف و خطّه‎ی کربلا سر بر آورده‎اند و در آب و هوای برج اولیا پرورده‎اند.»

و یئنه ده اورادا دئییر:

چون خاک کربلاست فضولی مقام من،

نظمم به هر کجا که رسد حرمتش رواست.

زر نیست، سیم نیست، گهر نیست، لعل نیست،

خاک است شعر بنده، ولی خاک کربلاست.

و یا:

آسوده‎ی کربلا به هر حال که هست،

گر خاک شود نمی‎شود قدرش پست.

بر می‎دارند و سبحه‎اش می‎سازند،

می‎گردانندش از شرف دست به دست.

2. آدی

فضولی‎نین آدینی ذکر ائدن ایلک قایناق «کشف الظّنون» دور. کاتب چلبی اؤز اثرینده اونو بئله آدلاندیریر: «وَ هُوَ محمد بن سلیمان المُتَخلِّص بِفضولی.»[1]

اوندان قاباقکی قایناقلار، هامیسی اونو «مولانا فضولی» آدلاندیریرلار و لاکن «کشف الظنون» دان سونرا، هر یئرده، هامی اونون آدینی «محمد» و آتاسی‎نین آدینی «سلیمان» ذکر ائتمیشلر و کاتب چلبی‎نین ادعاسی علیهینه ایندیه کیمی هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر.

آتاسی «سلیمان»ـین «حلّه» شهرینده مفتی و دین عالِمی اولماسینادا، بیر روایته دایاناراق، یالنیز بیزیم عصریمیزده‎کی تدقیقاتچیلار، اشاره ائتمیشلر.[2]

3. تخلـّصو

فضولی‎دن قاباق بو تخلّصو اؤزو اوچون قبول ائدن هئچ بیر شاعر بیزه معلوم دگیلدیر.[3]

«فضولی» سؤزو عربجه‎دیر و معناسی:«بوش دانیشماق و یئرسیز بیر ایشه دخالت ائتمک» دیر.[4] بو بیت «حافظ» دندیر:

در کارخانه‎ای که ره عقل و فضل نیست،

فهم ضعیف رای، فضولی چرا کند!

فضولی اؤزو یازدیغی بیر غزلده دئییر:

گفتم ای شوخ فضولی به تو میلی دارد،

گفت: این بی‎ادبی‌هاست که اینش لقب است![5]

و «بنگ و باده» مثنویسی‌نین خاتمه‌سینده، استغفار بؤلومونده دئییر:

چون فضولی دورور منیم لقبیم،

عجب اولماز گر اولماسا ادبیم.

همین کلمه، صفت حالیندا ایشلننده، «بوش دانیشان و یئرسیز باشقالارینین ایشلرینه دخالت ائدن شخص» معناسینا گلیر. آذربایجاندا بئله آداما «فضول» و اونون عملینه «فضوللوق» دئیه‎ریک.

باشقا طرفدن، «فضولی» کلمه‎سی، اگر «فضل» سؤزونون جمعی اولان «فضول» کلمه‎سینه منسوبیت اکی « i / ی» نین آرتیریلماسی ایله دوزه‎لیرسه، «یوکسک‎لیک، اوستونلوک، معرفت، حکمت، و کمالا منسوب» معناسی وئره‎ر.

فضولی اؤزو، فارسجا دیوانی‎نین مقدمه‎سینده بو تخلّصو سئچمه سببلرینی بئله ایضاح ائدیر:

«... گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود، زیرا زبان مباحثه‎ی علمی من بود. و گاهی در میدان ترکی سمند طبیعت دواندم و ظریفان ترک را به لطافت گفتار ترکی تمتعّی رسانیدم. آن نیز چندان تشویشم نداد، چون به سلیقه‎ی اصل من موافق افتاد. و گاهی به رشته‎ی عبارت فارسی گهر کشیدم و از آن شاخسار میوه‎ی کام دل چیدم، اما به واسطه‎ی رغبت اغلاق و مودت دقّت مضمون که در جبلت داشتم ... وقتها بوده که شب تا سحر زهر بیداری چشیده‎ام و به صد خون جگر مضمونی را به عبارت کشیده‎ام و چون روز شد، آن را به عیب توارد قلم زده‎ام و از تصرف آن باز آمده‎ام. وقت‌ها شده که روز تا شب به دریای فکرت فرو رفته‎ام و گوهر خاصی به الماس سخن سفته‎ام، چون گفته‎اند که این مضمون از فهم دور است و این لفظ در میان قوم [فارس] نا معمول و نامشکور است، از نظر  انداخته‎ام و به سلسله‎ی تسوید مقید نساخته‎ام ...

حقّا که همین احتراز، علت اختیار تخلّص واقع شده [است]. چرا که در ابتدای شروع نظم، هر چند روزی دل بر تخلّصی می‎نهادم و بعد از مدتی به واسطه‎ی ظهور شریکی، به تخلص دیگر تغییر می‎دادم. آخر الامر، معلوم شد یارانی که پیش از من بوده‎اند، تخلص‎ها را بیش از معانی ربوده‎اند. خیال کردم که اگر تخلص مشترک اختیار نمایم، در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم. و بر شریک ظلم شود، اگر غالب آیم.

بنابر رفع ملابست التباس، «فضولی» تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه به جانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقلوب طبع کسی نخواهد افتاد که بیم شرکت او به من تشویشی نتواند داد. الحق ابواب آزار شرکت را بدین لقب برخود بستم و از دغدغه‎ی انتقال و اختلال رستم ...

فی الواقع تخلصی واقع شد موافق هوای من، و لقبی اتفاق افتاد مطابق دعوای من به چندین وجوه: اول آن که، من خود را یگانه‎ی روزگار می‎خواستم، و این معنی، در این تخلص به ظهور پیوست و دامن فردیتم از دست قید شرکت رست. دیگر آن که، من به توفیق همت، استدعای جامعیت جمع علوم و فنون داشتم. تخلصی یافتم متضمّن این مضمون. چرا که در لغت جمع فضل است، بر وزن علوم و فنون. دیگر مضمون فضولی به اصطلاح عوام، خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این برتر که مرا با وجود علّت معاشرت علماء عالی مقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار، و نفرت سیاحت اقالیم و امصار، همیشه در مباحثه‎ی عقیله، دست تعرض در گریبان احکام مختلفه‎ی حکماست. و در مسائل نقلیه، داعیه‎ی اعتبار اصول اختلاف فقهاست. و در این فنون سخن به استاد یک فنه‎ی هر فن مباحثه‎ی حسن عبارت و مناقشه‎ی لطف اداست. اگرچه این روش نشانه‎ی کمال فضولی است، اما نشانه‎ی کال فضولی است.

دید دوران در حصول علم و عرفان و ادب،

اهتمام و اجتهاد و سعی و اقدام مرا،

بر خلاف اهل عالم یافت عزم همّتم،

کرد در عالم فضولی زین سبب نام مرا.

المن‍ة لله که ایام ارتکاب این فن گرامی و اوقات تعلّق این نام نامی همیشه بر من به خیر گذشت. و از میامن خاک اولیا به تکمیل هر رساله‎‎ای که توجه نمودم، اتمام آن به آسانی میسر گشت، غیر از غزل‎های فارسی که ...»[6]

بو مقدمه‎دن آنلاشیلیر کی:

1. فضولی‎نین غریزه و سلیقه‎سی تورکجه یازماغا مِیل ائدیرمیش.

2. فارس دیلینده هر نه یازیردیسا، شاعرلر اؤز آدلارینا مشهور ائدیرلردیر.

3. اونا گؤره «فضولی» تخلّصو سئچدی کی شاعرلر داها اونون تخلّصونو (معنالاردان اؤنجه) اوغورلاماسینلار، چونکی معناسیندان قورخوب چکینه‎جکلر.

4. اونا گؤره «فضولی» تخلّصو سئچدی کی شاعرلر ایله اؤز دعواسیندا، ایسته‎دی «یگانه‎ی روزگار اولسون» و اؤزونو اونلارا اوخشاتماسین.

5. اونا گؤره «فضولی» تخلّصو سئچدی کی اؤز عصرینده ادب و حکمت ساحه‎سینده تایی تاپیلماز و یگانه ‎ایدی و عصری‎نین بوتون رایج اولان علم، فضل و کمالینا یئیه‎لنمیشدیر.

و تاریخ اثبات ائتدی کی سلیمان اوغلو محمد اؤز لیاقتی و اهلیتی ایله «ادب‌سیزلیک» معناسینا گلن «فضولی» کلمه‎سی‎نین هویت و اصالتینی آلت اوست ائدیب دگیشدی. سلیمان نظیف دیلیجه‎دئسک:

«بوگون فضولی دئییلینجه، خاطره اعزّه و اولیا درجه‎سینه صعود ائتمیش بیر آدام گلیر. اؤیله عزیز و ولی کی وجدانلارین تحول و قناعت و ایمانی ایله‎ده، قدسیتینه خلل گلمک احتمالی یوخدور.»[7]

4. اوشاقلیغی و گنجلیگی

فضولی‎نین اوشاقلیغی و گنجلیگی حاققیندا چوخ معلومات یوخدور. بعضی روایتلره گؤره، گویا اوستادی ملارحمت اللاهین قیزی ایله ده ائولنمیشدیر.

سندلر بؤلومونده گؤردوگوموز چاغداشی عهدی‎نین، اونون حاققیندا سؤیله‎دیکلریندن نتیجه آلیریق کی فضولی دائما تفسیر، حكمت، کلام، حدیث، هندسه، هیئت، طب، ادبیات، موسیقی و شعر ایله مشغول اولان، شوخ طبیعتلی و صحبتی دادلی بیر عالِم ایمیش.

اوشاقلیغیندا، هم اؤز آتاسی و همده «ملا رحمت‌الله» آدلی بیر عالِمین یانیندا تحصیل آلمیش و چوخ کیچیک ایکن قلم اله آلا بیلمیشدیر.

قطعیت ایله دئمک اولار کی او زمانکی بغدادین علمی محیطینده، فضولی گوجلو و درین تحصیل آلا بیلمیش، بوتون عقلی و نقلی علملری اؤیره‎نمیش و خصوصیله حکمت و کلام فنلرینده متبحّر بیر عالِم اولموش و «ملالیق» درجه‎سینه یوکسلمیشدیر. و هر یئرده حرمت قازانمیشدیر. علم تحصیلی ایله یاناشی شعر یازماغا دا یئنی یئتمه یاشلاریندان باشلامیشدیر. اؤزو دئییر:

صیت فصاحت ایله سؤزوم توتدو عالمی،

من مهد اعتباردا طفل زبون هنوز.

بوی خوشوملا اولدو معطر دماغلار،

من نافه‎ی وجود دا بیر قطره خون هنوز.[8]

لاکن او بوتون عقلی و نقلی علملر ایله مشغول اولدوغو و حکمت و کلام فنلرینی اوخودوغو و اوخوتدوغونا گؤره، علم‎سیز شعری قبول ائتمه‎میش و شعر دیل و آنلامیندا «اخلاق» گؤزله‎میشدیر:

«چون در هنگام صباوت نظر اعتبار به کارخانه‎ی عالم انداختم و شاهد اکتساب معارف را منظور و معشوق ساختم، در اثنای آن عشق بازی، گاهی محرک شوق فطری بر روی استعدادم، ابواب محبت نظم می‎گشود. اما غیرت همت اکتساب معارف منعم می‎نمود که: این جمیله اگر چه مرغوب است، چون مانع تحصیل کمال و علم می‎شود، نه خوب است.»[9]

بو سؤزلردن آیدین اولور کی او، هر نه‎یی، حتی شعر یازماغا فطری مِیل گؤسترمگی، علم اؤیرنمگه فدا ائتمیشدیر.

فضولی‎نین اوشاقلیق ایللرینده، عراقِ عرب آغ قویونلولار حاکمیتی آلتیندا ایدی. سونرا صفوی دُولتی‎نین الینه کئچمیش و 26 ایل بو بؤلگه، صفوی قیزیلباشلارینا تابع اولموشدور. شاعرین بو ایللرده حیاتی نسبتاً ساکت کئچمیشدیر. او، شاه ختایی شأنینه «بنگ و باده» مثنوی‎سینی یازیب، اونا هدیه ائتمیشدیر.

سلطان سلیمان قانونی عراقِ عربی اله کئچیردیکدن سونرا، فضولی‎نین دورومو گرگینله‎شیر.

بو دُورده اونون حیاتی و معشیتی آغیر کئچیرمیش، اؤزوده بو مسأله‎یه اعتناسیز ایدی، نئجه‎کی «اوقاف»‎دان وئریلن معاشی بیر مدت کسیلدیکدن سونرا «وقفیه ایشلری اداره»سینه شکایت ائدرک دئمیشدیر:

ما آینه داران بد و نیک جهانیم،

گر نیستی آگه، بگشا دیده و بنگر:

خم یافته در خدمت ما قامت گردون،

پر گشته ز آوازه‎ی ما دهر، سراسر ...

... ما راتبه‌خواران درِ آل رسولیم،

عمری است که این راتبه داریم مقرر،

مسدود نگشته درِ این راتبه بر ما،

زان روی که هستیم بدین راتبه در خور.

ماییم پسندیده‎ی دوران به قناعت،

پیران جوان بخت و فقیران توانگر.[10]

و بئله‌لیکله، اؤز مناعتِ طبع و قناعتینی گؤسترمیشدیر.

5. اؤلومو

وئردیگیمیز سندلره گؤره، مولانا حکیم ملاّ محمد بن سلیمان فضولی، هجری 900- نجو ایلده دنیایا گلمیش و هجری 963- نجو ایلده طاعون بلاسینا توتولموش و رحلت ائتمیشدی.

6. مزاری

فضولی رحلت ائتدیکدن سونرا، اؤز وصیتی اوزره، امام حسین علیه السلامین مزاری یانیندا دفن ائدیلمیشدیر و بیر زمان مزاری اوزه‎رینه گونبذ تیکیلمیشدیر.

دئییلنلره گؤره، مزاری حاققیندا یازدیغی غزلین بو بیتی:

مزاریم اوزره قویمان میل اگر کویوندا جان وئرسم،

قویون بیر سایه دوشسون قبریمه اول سرو قامتدن.[11]

اساسیندا، سونرالار بو گونبذ گؤتورولموشدور.

بو مزار 1975- نجی ایله کیمی بر پا ایدی. همین ایلده عراق دولتی کوچه‎لری گئنیشلندیرمه بهانه‎سی ایله مزاری داغیتمیش و فضولی‎نین سوموکلرینی کتابخانایا نقل ائتدیرمیشدیر.[12]

7. فضولی‎نین اوغلو فضلی بغدادی

مولانا حکیم ملامحمد فضولی‎نین اوغلو فضلی بغدادی، اؤز آتاسی‎نین درین فلسفی - عرفانی مکتبی‎نین دوامچی‎سی کیمی تانینیر. اونون شعرلری، همده چوخ اویناق و آهنگداردیر:

ای سرو سهی! سن گله‎لی سیر ایله باغا،             سر چکمه‎دی عرعر!

چوخ عالی نسبلر اؤزونو سالدی آیاغا،                    قول اولدو صنوبر!

دنیادا اگر فضلی گؤزو آغلایو گئتسه،                    اوزون هوسیندن،

رحمت یاغیشی توپراغی‎نین اوستونه یاغا،              قبری اولا انور.

 

غزللری‎نین دیلی ایسه ساده و صمیمی‎دیر و اؤزونه مخصوص سبكی واردیر:

صبریم توکندی، محنته قاتلانا بیلمزم،

سو باشدان آشدی، عشق اودونا یانا بیلمزم!

سن سرو بویلو دلبری ترک ائیله‎مز اگر،

عُمروم بوداغی جور ایله اوشانا بیلمزم.

یارین باشینا آی ایله گون نئشه چیزگینیر،

اول شمعه بندن اؤزگه‎نی پروانه بیلمزم.

عالم بیلیر کی شول صنمی سئومیشم، رقیب!

باشیم گئدرسه، بن بو ایشی دانا بیلمزم.

وئرگیل بو فضلی کامینی، فردایا قویماغیل،

یوخدور وفاسی عُمرومون اینانا بیلمزم.

 

مرحوم محمد علی تربیت اونون حاققیندا بیر لطیفه نقل ائدیب، یازیر:

«... در تاریخ 988 که عیسوی‎ها کلاه سیاه و یهودی‎ها کلاه سرخ شعار خود ساخته و بر سر گذاشتند، مشارٌ الیه قزلباش‎ها را طرف انتقاد قرار داده چنین گفته‎است:

دوققوز یوز سکسن سکیزده،

ایام بو سرّی ائیله‎دی فاش:

گئیدی باشینا قیزیل یهودی،

یعنی کی: یهوددور قیزیلباش!

 

شأنی تکلو در جواب او گفته:

 

چوخ ائتمه فضولی اوغلو فضلی،

عالمده قیزیلباش آدینی فاش!

ایندی بئله گر گؤیه دَه چیخسان،

باغدادا گلیب گیره‎ر قیزیلباش»[13]

 

فضلی، آتاسی‎نین دیری اولدوغو زمان‎دا تانینمیش بیر شاعر ایدی و دیوان صاحبی ایدی. آشاغیداکی بیت بونا ثبوتدور:

در حلّه دو شاعرند معروف،

فضلی پسر و پدر فضولی.

عکس است جمیع کار عالم،

فضلی پدر و پسر فضولی.

فضلی‎نین دیوانی بیزه گلیب چاتمامیشدیر ولاکن بیر چوخ شعرلری تذکره‎لر و سفینه‎لرده ساخلانیلیر.

 

نتیجه: فضولی اوشاقلیغیندان «عراق عرب»ده بؤیوموش، درین دینی، ادبی و فلسفی تحصیل آلمیش، گنجلیگیندن شعر دئمگه باشلامیش و هامی‎نین حرمتینی قازانمیشدیر. اونون آتاسی دین عالِمی و اوغلو، اؤزو كیمی شاعر و عالِم ایدی.

 



[1] Katip Çelebi, KEŞF-ÜZ-ZUNUN, İst. 1941, s. 255.

[2] Abdülkadir İnan, s. 154.

[3] سلیمان نظیف 1925- نجی نشر ائتدیگی «فضولی» آدلی کتابیندا و اوندان سونرا عبدالقادر قاراخان (1996، ص 157) ادعا ائدیرلرکی «تذکرة الشعراء» اثرینده هجری 6- نجی عصر فارس شاعری اولان «یوسف فضولی» دن سؤز گئدیبدیر.

[4] معین، ج 2، ص 2554.

[5] دیوان فارسی، ص 183 ، غ 106.

[6] دیوان فارسی فضولی، ص 75- 76.

[7] نظیف، سلیمان. فضولی، استانبول، 1925، ص 13.

[8] همین کتاب، ص 147

[9] دیوان فارسی، ص 73.

[10] دیوان فارسی، ص 291.

[11] همین کتاب، ص 391.

[12] عبداللطیف بندر اوغلو، مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد، مقدمه، ص5.

[13] دانشمندان آذربایجان، ص 300.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد فضولی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون ملا محمد فضولی,شناختنامه ملا محمد فضولی بر اساس تحقیقات حسین محمدزاده صدیق,ملا محمد فضولی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح آثار ملا محمد فضولی, دیوان اشعار ترکی ملا محمد فضولی به تصحیح دکتر حسین محمدزاده صدیق,
ارسال در تاريخ جمعه 7 مهر 1391 توسط دکترصدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی